'Turkije hoort bij Europa'

Dat Erdogan twee weken geleden de verkiezingen won, kwam mede doordat de EU Turkije van zich vervreemd heeft, meent de Turkse analist Yavuz Baydar.

Iedereen leek verrast door de grote zege van Erdogans partij de AKP bij de verkiezingen op 1 november. Ook Brussel is overrompeld, ontdekte de Turkse journalist Yavuz Baydar toen hij daar vorige week op uitnodiging van de Europese Commissie over de situatie in zijn land sprak.

Hoe was de stemming daar daags na de verkiezingsuitslag?

"Ik trof een verwarde Commissie aan, zonder enig idee hoe om te gaan met de nieuwe situatie in Turkije. Kompasloos. Johannes Hahn, de Eurocommissaris voor uitbreiding die de conferentie opende, was vaag en onduidelijk. Tot ieders verbazing en teleurstelling vertrok hij vrijwel onmiddellijk. Hij had moeten blijven en luisteren."

Dan had hij uw dringende oproep aan Brussel kunnen horen: bedrijf geen koehandel met Europese waarden en principes.

"Brussel is op het moment bijziend, heeft alleen oog voor het vluchtelingenprobleem, en lijkt bereid zaken als basisrechten en vrijheden te verwaarlozen als Ankara maar de vluchtelingen die naar Europa willen tegenhoudt. Dat werd bijvoorbeeld duidelijk tijdens het bezoek van bondskanselier Merkel pas geleden aan Turkije. Ze negeerde het onderwerp van mensenrechten volkomen en luisterde niet naar de roep om hulp van maatschappelijke organisaties. Een ander voorbeeld van deze realpolitik is het uitstel van het jaarlijkse voortgangsrapport over Turkije. Brussel besloot het kritische rapport pas te publiceren na de verkiezingen, om Erdogan niet boos te maken." (zie kader op p. 15)

Maken die paar weken echt wat uit?

"Zo'n bewuste vertraging wekt wantrouwen. Je mag van de Europese Commissie verwachten dat ze zegt waar het op staat, een standpunt bepaalt. Daarbij hoort ook dat het voortgangsrapport op het afgesproken tijdstip verschijnt, elk jaar rond half oktober. Hiervan afwijken, keert zich uiteindelijk tegen Brussel. Daardoor laat je zien dat Erdogan aan de touwtjes trekt. Juncker, Merkel: al die Europese leiders zullen hem in zijn paleis moeten opzoeken als ze iets gedaan willen krijgen. En dat hebben ze aan zichzelf te danken."

Hoezo?

"Vooral Frankrijk maar ook Duitsland draagt schuld voor de meer anti-westerse politiek die Erdogan de laatste jaren is gaan voeren. Deze twee landen bepaalden de regels van het spel, de andere landen volgden. Brussel formuleerde maar geen duidelijke visie op de toetreding

van Turkije tot de Europese Unie. Vooral de bijdrage aan het debat van de vorige Franse president Sarkozy was contraproductief en vergiftigde de relatie. Als ik mij niet vergis hebben de Fransen jarenlang zo'n zes of zeven hoofdstukken van de toetredingsonderhandelingen geblokkeerd, zonder duidelijke reden. Sarkozy ontkende voortdurend dat Turkije bij Europa hoort."

Want voor u is dat een uitgemaakte zaak?

"Turkije hoort bij Europa. Begin twintigste eeuw werd het niet voor niets 'de zieke man van Europa' genoemd en niet 'de zieke man van Afrika, of van Azië'. Het land is lid van meer dan dertig westerse instellingen - de Raad van Europa, het Europees Hof voor de Rechten van de Mens en de Navo niet te vergeten. En voor veel Turken zou het Europese lidmaatschap ook in dat rijtje moeten horen. Tot 2010 wilde zo'n 70 procent van de Turken - onder de Koerden was dat zelfs 90 procent - bij de Europese club horen. Maar de laatste jaren is het animo om erbij te horen, ook door het vergiftigde debat, sterk afgenomen. Nu is het minder dan 50 procent."

Hoe profiteerde Erdogan daarvan?

"Hij durfde de laatste vijf jaar door het afbrokkelende EU-enthousiasme een populistische en anti-westerse koers te kiezen. Zo verkondigde hij allerlei complottheorieën waar het Westen een kwade rol in speelde.

Erdogan was tot de conclusie gekomen dat de hervormingsgezinde politiek die zijn partij aanvankelijk voerde hem geen onbetwiste macht zou opleveren. En die macht wilde hij wel graag, al was het maar om corruptiezaken binnen zijn AKP onder de pet te kunnen houden. Vergelijk het maar met fietsen: als je stopt, dan val je. En dus veranderde hij doelbewust van tactiek. En daardoor vervreemdden globalisten, hervormingsgezinden en Europees georiënteerden van de partij. Erdogan wist die liberale flank binnen zijn partij te overvleugelen.

En dat lieten de liberalen binnen de AKP dus ook gebeuren?

"Ze raakten langzaam hun macht kwijt. Hun vertegenwoordiger Abdullah Gül had al aan invloed verloren op het moment dat hij in 2007 opstapte als minister om president te worden. Tot die tijd had hij in de partijtop voor een evenwicht tussen de verschillende stromingen gezorgd. Maar als president werd Gül meer een symbolische figuur. Hem wordt achteraf bovendien verweten dat hij zijn presidentiële rechten niet heeft gebruikt toen de regering van Erdogan wetten doordrukte die de vrijheid van meningsuiting en media inperkten."

Wat had Brussel op dat moment dan moeten doen volgens u?

"Uitzicht blijven bieden op het lidmaatschap. Misschien niet morgen maar wel over een jaar of tien, vijftien. Dat had een andere dynamiek in Turkije bevorderd. Het had de liberale stroming in het land een hart onder de riem gestoken. Maar Brussel, onder leiding van Merkel, deed bijna niets. Ook toen Sarkozy al van het politieke toneel was verdwenen, had Merkel nog wat kaarten in handen om de Turken te bemoedigen. Maar die gebruikte ze niet. Dat komt doordat haar hart er niet in zit. Daar betalen Brussel, Parijs en Berlijn nu de prijs voor."

Wat is die prijs dan precies?

"Door dit gedrag heeft Brussel de sympathie verloren van Turkse groepen die het niet eens zijn met de regerende AKP, zoals Koerden, seculieren, Alevieten, niet-moslims. Hun positie zou net zoveel aandacht van Brussel moeten krijgen als de vluchtelingenkwestie, maar dat gebeurt nu niet. Als de EU deze groepen verspeelt, raakt ze ook veel van zichzelf kwijt."

Wat dan?

"De politiek van handjeklap die Brussel nu voert met Ankara druist in tegen de oprichtingsgeest van de EU, tegen de criteria van Kopenhagen die de EU-leden met elkaar zijn overeengekomen (zoals respect voor democratie en mensenrechten, red.). De EU verliest daarmee aan geloofwaardigheid als magneet van democratisering."

Is het niet wat gemakkelijk om Brussel de schuld te geven. Valt de Turkse oppositie niet veel meer te verwijten? Heeft de grootste oppositiepartij CHP geen steken laten vallen?

"Natuurlijk, die is altijd deel van het probleem geweest. De CHP is een wat bureaucratische, logge partij maar ze heeft nog altijd een grote pro-westerse vleugel. Ik denk dat de CHP er echt baat bij had gehad als Brussel haar meer had aangemoedigd. Nu hadden ze geen grond om op te staan, geen verhaal voor de achterban. Je merkt trouwens wel dat de CHP in deze turbulente tijden nog wat in de war is."

Kan Brussel daar alsnog iets in betekenen?

"Ik denk dat daar vooral een taak voor het Europees Parlement en voor sociaal-democratische bewegingen ligt. Laat ze niet schromen om oppositiepartijen als CHP en de pro-Koerdische HDP meer te ondersteunen, zich duidelijker uitspreken, op bezoek gaan in Turkije. Aan de helft van de Turken die niet op de AKP heeft gestemd, laten weten dat ze niet in de steek gelaten worden. Aan de democratische oppositie, de burgerbewegingen, aan de jongeren van de Gezi-generatie."

De Gezi-generatie?

"Dat is de groep die de straat opging tijdens de protesten rond het Gezipark in Istanbul in 2013. Het is een gemêleerde mix van jonge mensen met verschillende etnische achtergrond, die zeer actief is op sociale media en vooral in grote steden als Izmir, Istanbul en Ankara woont. Deze jongeren zijn het potentieel voor verandering. Het is helaas niet gelukt om daar een beweging van te maken. Ze vonden geen aansluiting bij de ouderwetse CHP. Maar hun geest waart nog wel rond, al verwacht ik dat deze groep het land verlaat."

Waarom?

"Ze hebben een enorme optater gehad van de verkiezingsuitslag en zijn nu heel teleurgesteld. Vlak voor de verkiezingen moesten wat Gezi-demonstranten voor de rechter verschijnen. Zo'n 250 van hen hebben toen op heel zwakke gronden gevangenisstraffen gekregen. Zij voelen zich in het huidige Turkse klimaat onderdrukt en vervreemd.

Ik zou niet verbaasd zijn als deze goed opgeleide mensen in landen als Zuid-Afrika, Nieuw-Zeeland of Canada gaan proberen een nieuwe toekomst op te bouwen. Ze hebben het gevoel dat ze in Turkije niet meer adem kunnen halen."

Zou de AKP-regering - nu de winst binnen is - de touwtjes niet juist wat kunnen laten vieren ?

"Alle signalen en berichten sinds 2 november - de dag na de verkiezingen - wijzen in een andere richting. Vrijheid van media en van meningsuiting zijn verder ingeperkt. En ik ben bang dat de strijd met de PKK nog verder zal escaleren. Over veel jongere Koerden heeft de PKK minder controle; vergelijk ze maar met de Palestijnse jeugd. Ik vrees dat het geweld zich over steden verspreidt; dat zal gepaard gaan met veel verwoesting. Misschien krijgen we wel een soort intifada."

Wie is Yavuz Baydar?

Yavuz Baydar (1956) is journalist en columnist voor The Guardian en de Turkse krant Zaman Today. Hij is veelgevraagd analist voor buitenlandse media en politici. Vorige week was hij in Brussel op uitnodiging van de Europese Commissie.

Tot 2013 was Baydar ombudsman voor de regeringsgezinde krant Sabah. "Daar werkte een groep heel goede onafhankelijke journalisten die duidelijke afspraken hadden met het management over hun onafhankelijkheid." Dat veranderde volgens hem rond de verkiezingen in 2011. Kritiek op zijn eigen krant wegens censuur van berichten over de Gezipark-protesten kostte hem zijn baan. Het leverde hem wel de European Press Prize op.

Over zijn werk voor Zaman, die geassocieerd wordt met de Gülenbeweging, de aartsrivaal van Erdogans AKP, zegt hij: "Ik ben op geen enkele manier verbonden met de Gülenbeweging, maar hier kan ik ongecensureerd mijn verhaal kwijt." Hoe lang nog? "Dat durf ik niet te voorspellen."

In de EU-wachtkamer

Turkije vroeg in 1987 offcieel het lidmaatschap aan van de Europese Unie (toen nog: Europese Economische Gemeenschap). In 1999 werd het land daadwerkelijk kandidaat-lidstaat.

Pas zes jaar later werd besloten dat Turkije voldoet aan de Kopenhagen-criteria: de minimale voorwaarden, onder andere op het gebied van mensenrechten en persvrijheid, om met de onderhandelingen over toetreding te kunnen beginnen.

Bij dat overleg wordt gesproken over allerlei technische aanpassingen, bijvoorbeeld van nationale wetten, die nodig zijn om lid te worden. Tegelijkertijd staan ook politieke hervormingen op de agenda. In totaal moet over 33 zogeheten hoofdstukken overeenstemming worden bereikt.

Jaarlijks publiceert Brussel een voortgangsrapport waarin de vorderingen worden besproken. Het overleg over toetreding verloopt met ups en downs. Struikelblokken zijn onder andere de Koerdische kwestie en Cyprus: die lidstaat kan toetreding blokkeren zolang Turkije een derde van het eiland bezet houdt.

De onderhandelingen bereikten in 2014 een dieptepunt toen de Turkse regering wetten aannam die de vrijheid van media en meningsuiting inperkten. De vluchtelingencrisis leek weer te zorgen voor een voorzichtige opening. Brussel en Ankara hebben een gezamenlijk belang om die op te lossen. Maar deze week was de EU in haar voortgangsrapportage uiterst kritisch over de Turkse persbreidel, tot woede van Ankara.

In veel lidstaten, waaronder Frankrijk en Duitsland maar ook Nederland, bestaat twijfel of het Turkse lidmaatschap hoe dan ook een goed idee is. Een datum voor toetreding is nog lang niet in zicht.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden