Turkije, 'het Pakistan van de Middellandse Zee'

Een Turkse legerpost aan de Turks-Syrische grens bij Cilvegozu. Beeld AP

De betrokkenheid van Turkije bij het Syrië-conflict baart zorgen. Ankara ontkent Syrische rebellengroepen te steunen, maar lijkt dit wel te doen. Dat is spelen met vuur. 'Je kunt islamisten niet voor je karretje spannen, zij controleren jou', zegt de Britse oud-spion Alastair Crooke.

Als je ruzie hebt met je buurman, zijn er veel mogelijkheden om hem uit zijn woning te krijgen. Maar zijn bovenverdieping helpen in brand te steken, dat valt zeker niet aan te bevelen, vooral niet als hij onder je woont. Toch is dat wat Turkije probeerde met zuiderbuur Syrië. In haar poging om president Basjar al-Assad omver te werpen, steunde de Turkse regering de rebellen in het noorden van dat land. Maar nu Assad de strijd lijkt te winnen, neemt de angst toe dat sommige rebellen zich zullen keren tegen Turkije.

In de laatste drie jaar zijn duizenden jonge moslims naar Syrië vertrokken om zich aan te sluiten bij de djihad tegen het seculiere bewind van Basjar al-Assad. Verreweg de meesten van hen kwamen dat land binnen via Turkije.

In het laatste terrorismeverslag van de Amerikaanse regering wordt Turkije omschreven als een 'doorvoerhaven' van militanten behorende tot Al-Noesra, alsook de Islamitische Staat in Irak en Syrië (Isis). Het Britse ministerie van buitenlandse zaken raadt op haar website burgers zelfs af om naar Zuid-Turkije te reizen: "Buitenlandse strijders passeren dit gebied om zich aan te sluiten bij Al-Kaida en Isis in Syrië".

De Turkse president Abdullah Gül erkent dat de situatie bij de zuiderbuur uit de hand is gelopen. Hij waarschuwde vorig jaar dat Syrië een 'Afghanistan aan de Middellandse Zee' dreigt te worden.

Taliban

De Britse oud-spion Alastair Crooke is het eens met Gül, maar vindt dat er nog wat ontbreekt aan de analogie. "Als Syrië het Afghanistan is van de Middellandse Zee, dan kunnen we Turkije vergelijken met Pakistan", vertelt hij aan de telefoon vanuit Rome. Hij refereert daarmee aan de hulp van Pakistan aan de taliban in buurland Afghanistan.

De Brit, die tegenwoordig een denktank leidt in Beiroet, weet waar hij het over heeft. Als MI6-officier was Crooke in de jaren tachtig gestationeerd in Afghanistan en Pakistan. De Moedjahedien in Afghanistan, die toentertijd in het Westen steevast vrijheidstrijders werden genoemd, kregen militaire steun van de Pakistaanse inlichtingendienst ISI. Als MI6-officier legde Crooke contacten met de gewapende islamisten en de Pakistaanse geheime dienst. Ook faciliteerde hij wapentransporten naar de islamisten, waarmee hij de Moedjahedien aan de overwinning hielp op de Sovjet-troepen en de communistische regering in Kaboel. Een grote fout, erkent Crooke. Maar tot zijn frustratie ziet hij hetzelfde gebeuren in Syrië.

"Turkije maakt een grote fout met zijn steun aan de islamistische rebellen", vertelt Crooke. "Eerst hoopte Ankara dat de rebellen Assad omver zouden werpen. Toen het doorkreeg dat dat niet ging gebeuren, besloot het om de extremisten in te zetten. De Turken hebben een oogappeltje in Syrië: Al-Noesra (de Al-Kaida-afdeling in Syrië, red.).

"Al-Noesra moet niet alleen Assad op afstand houden van de grens maar ook de Koerden in Syrië en Turkije van elkaar scheiden. Ankara is bang dat Koerdische strijders Turkije binnenkomen vanuit Syrië. Het ultra-orthodoxe Al-Noesra staat van nature vijandig tegenover de seculiere tradities van de Koerden, dus is zij het meest geschikt om de Syrische kant van de grens te bewaken."

Nationalistische en seculiere oppositiepartijen beschuldigen de islamistische regering van premier Recep Tayyip Erdogan er al langer van Al-Noesra actief te steunen. De Turkse inlichtingendienst MIT zou bijvoorbeeld wapentransporten naar Syrië faciliteren en zelfs rebellen opleiden.

Ankara ontkent alle aantijgingen, vooral wat betreft de hulp aan extremistische groeperingen. Tijdens een congres van Turkse industriëlen zei premier Erdogan begin dit jaar dat sommige 'elementen' een lastercampagne tegen hem zijn begonnen. Van steun aan extremisten is geen sprake. Sterker nog, de Turkse regering doet er alles aan om Al-Noesra te bestrijden, aldus Erdogan.

De Turkse oud-diplomaat Oktay Aksoy, tegenwoordig analist bij het Foreign Policy Institute in Ankara, erkent dat zijn regering 'sommige' rebellen steunt, zij het indirect. "Turkije is een 'veilige haven' voor strijders. Wanneer het hen in Syrië te heet onder de voeten wordt, bijvoorbeeld tijdens een militair offensief, dan kunnen ze hier terecht. In Turkije zijn de rebellen veilig voor Assad en kunnen ze bijkomen van de strijd."

Aksoy gelooft niet dat zijn regering Al-Noesra of Isis actief steunt. "Er komen veel buitenlanders ons land binnen, maar ze worden altijd ondervraagd. Het is heel moeilijk om te achterhalen of iemand bij Al-Kaida hoort. Niet iedere buitenlander is een rebel en niet iedere rebel is een terrorist." Op de vraag wat het reisdoel is van de honderden Saoediërs, Tsjetsjenen en Somaliërs in Zuid-Turkije, antwoordt hij lachend: "Ik kan hier niks over zeggen."

Turkse inlichtingendienst

Volgens Turkije-specialist en voormalig CIA-agent Graham Fuller is Ankara's steun aan Syrische extremisten overduidelijk. Gedurende zijn carrière, waaronder als hoofd van CIA's anti-terreurafdeling in Afghanistan, deed hij vaak zaken met zowel islamisten als geheime diensten, waaronder de Turkse inlichtingendienst MIT. "De MIT is een van de professioneelste diensten die ik ken, en het is uitgesloten dat die niet weet wat er zich allemaal binnen de landsgrenzen afspeelt, of net daarbuiten. Je kunt gerust aannemen dat de activiteiten op Turkse bodem plaatsvinden met instemming van de regering."

Fuller zegt zich grote zorgen te maken over de gevolgen van de Turkse steun aan extremisten. "Al-Noesra heeft een Arabische achtergrond. Om de controle over de groepering te houden, moet je van heel goeden huize komen. De Turkse geheime dienst is heel professioneel, maar is niet opgeleid om het gedrag van Al-Kaida te begrijpen, laat staan om hun gedrag te voorspellen."

De Britse ex-spion Crooke waagt zich wel aan een voorspelling: de extremisten in Syrië zullen vroeg of laat toeslaan in Turkije. "De Pakistanen dachten dat ze met de djihadisten in Afghanistan konden spelen. Vlak daarna waren het de djihadisten die het beleid van Pakistan bepaalden. Het is haast een gouden regel: je kunt islamisten niet voor je karretje spannen, zij controleren jou. En als jij hun niet meer bevalt, dan is een aanslag nooit ver weg."

Turkije zal niet het enige slachtoffer zijn, denkt Crooke. Ook Europa loopt gevaar: "25 jaar geleden konden we in het Westen niet voorzien dat de vrijheidsstrijders in Afghanistan ons ooit zouden aanvallen. De djihadisten van tegenwoordig zijn veel radicaler en zitten aan de grens van Europa."

"De meesten van ons hebben nog steeds geen flauw benul wat voor lui er in Syrië rondlopen. Zelfs experts hebben het soms over gematigde djihadisten en extremistische djihadisten." Een nutteloos onderscheid, vindt Crooke. "Zelfs de meest gematigde djihadisten erkennen geen democratie of het bestaan van de natiestaat. Zij erkennen geen grenzen, niet die van Europa of die van een ander land."

Zowel Crooke als Fuller achten het mogelijk dat op den duur Turkije aartsvijand Assad te hulp zal schieten. Fuller: "Als de extremisten de aanval op Turkije openen, dan zal het land ongenadig hard terugslaan. Dat zou betekenen dat Turkije en Assad plotseling in hetzelfde kamp zitten."

Oud-ambassadeur Oksay maakt zich voorlopig geen zorgen: "Zo lang Turkije tegen Assad is, zal Al-Noesra het niet in haar hoofd halen om ons aan te vallen. Doet ze dat wel, dan zal dat het einde betekenen van Al-Noesra. Wij zijn goed in staat om onze grenzen te bewaken." Op de vraag waarom Turkije dat niet nu al doet, antwoordt hij: "Daar is nog geen noodzaak voor."

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden