TURKIJE - 'Grieken dwarsbomen verkiezing Atatürk'

Ze lijken op elkaar, zeggen mensen die beide volkeren goed kennen. Ze eten ongeveer dezelfde gerechten, er is een Griekse premier geweest met een Turkse naam, Karamanlis, en de voetbalclub AEK, nu spelend in Athene, is in Istanbul opgericht, in een tijd dat de Grieken daar nog een belangrijke minderheid vormden. Maar ondanks al die overeenkomsten en banden blijven de Turken en Grieken erfvijanden.

Ongewild heeft het Amerikaanse weekblad Time de afgelopen tijd het soms smeulende maar nooit dovende vuurtje opgestookt. Time is op zoek naar de 'politicus van de eeuw' en heeft daarbij de hulp ingeroepen van lezers. Die kunnen per brief, fax of internet hun mening geven. De enquête begon eind augustus.

Het was een kolfje naar de hand van de Turkse krant Hürriyet, die niet moe wordt om het Turkse 'wij-gevoel' te versterken. De aansporingen van de krant waren niet aan dovemansoren gericht en binnen de kortste keren prijkte Turkijes vader des vaderlands op de eerste plaats. Maar ineens verloor hij, in een tijdsbestek van 48 uur, die koppositie aan Churchill.

Hürriyet wist meteen wie de boosdoeners waren: de Grieken en Griekse Cyprioten, die Time hadden gebombardeerd met stemmen voor Churchill, niet uit liefde voor de Britse staatsman, maar zuiver om de Turken te bokken. Het was niet zo maar een veronderstelling volgens Hürriyet, de krant had een 'onderzoek' verricht.

Nodig had Churchill die Griekse hulp niet. Vroeg of laat zou hij in de enquête van Time Atatürk toch wel voorbij zijn gestreefd. Want Atatürks betekenis voor Turkije mag groot zijn geweest, bij de overwinnaar van Hitler haalt hij het niet. Toch kan niet helemaal uitgesloten worden dat Hürriyet gelijk heeft en dat de Grieken de val van het Turkse idool hebben versneld. Turken en Grieken zijn het soort vijanden dat enigszins voldoet aan het Bijbelse gebod dat ze elkaar lief moeten hebben. In hun vaak opgeklopte crises zit een hoop theater en ze weten prima hoe ze elkaar moeten sarren.

De koppositie van Atatürk was voor de Grieken ook wel als een rode lap voor een stier. Atatürk verbrijzelde in de jaren twintig de Griekse dromen van een herstel van het oude Byzantijnse rijk, dat het 500 jaar eerder had afgelegd tegen het Turkse Ottomaanse sultansrijk. Atatürk redde de Turkse onafhankelijkheid na de Eerste Wereldoorlog, uit de puinhopen van dat Ottomaanse rijk.

Het Ottomaanse rijk, veel groter dan het huidige Turkije, had in de Eerste Wereldoorlog de kant van de Duitsers gekozen. Begin jaren twintig dachten de Grieken, die op het goede paard hadden gewed, hun kans schoon te zien. Ze organiseerden een veldtocht naar Ankara. Atatürk bezorgde hun een genadeloze nederlaag en maakte een einde aan de duizenden jaren oude Griekse beschaving in Klein-Azië, woongebied van de Jonische natuurfilosofen.

Hoe begrijpelijk het ook is dat Hürriyet meteen aan een Griekse samenzwering dacht, de krant had ook binnen de eigen Turkse grenzen kunnen kijken. Want ook daar bevinden zich vele vijanden van Atatürk. Koerden bijvoorbeeld, of aanhangers van de fundamentalistische Refahpartij van de afgezette premier Erbakan, die binnenkort om die reden verboden wordt.

Atatürk probeerde de Turkse samenleving te moderniseren in westerse zin, met een scheiding van godsdienst en staat, maar dat deed hij met veel dwang, zelfs met kledingvoorschriften. Hij legde uit hoe gelukkig iemand zich mag voelen als hij een Turk is, maar dwong ook mensen uit die kelk van gelukzaligheid te drinken die daar niet van gediend waren, zoals Koerden die hun taal niet eens meer mochten gebruiken. Wie weet hebben die dissidente inwoners van Turkije ook wel bijgedragen tot de zeperd voor Atatürk in Time. Sommigen noemen zich liever niet Turk, maar Türkiyeli, wat zoiets betekent als 'Turkijenaar', aangevend dat ze Turkije zien als een multiculturele samenleving en dat ze niets moeten hebben van opgeklopt Turks nationalisme.

Aan de andere kant van het 'front' zijn er weer Grieken en Griekse Cyprioten die eigenlijk wel waardering hebben voor Atatürk. Ze zien in zijn leer een dam tegen het moslimfundamentalisme of andere chaotische stromingen. Turkije blijft de gekoesterde vijand en niemand heeft er wat aan als die vijand echt gek wordt.

De leer van Atatürk kan dat voorkomen. Vandaar, ondanks de vernedering van 1922, toch Griekse applausjes voor Turkijes vader des vaderlands, gedempt en in besloten kring. Maar politicus van de eeuw, nee, dat nooit!

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden