TURKIJE EN TURKIJENAAR

Je haalt ze er soms op grote afstand uit, de staalarbeiders uit het Ruhrgebied, die op vakantie zijn of naar Turkije zijn teruggekeerd. Houding en gedrag zijn door hun lange verblijf in Europa veranderd. “Ik ben hier geboren, maar ik ken mijn land niet meer, Duitsland is mijn Heimat geworden”, zegt één van hen.

Het past bij het traditionele beeld dat Europeanen hebben, vanwege de miljoenen Turkse immigranten hier, van Turkije als een uitstotingsgebied. Maar Turkije is van oudsher ook een immigratieland geweest en is dat nog steeds. Het lijkt daardoor een beetje op Amerika. Behalve Turks klinken er alle talen van de Balkan en de Kaukasus, vooral bij mensen thuis.

Een belangrijke oorzaak van de trek van Balkanbewoners naar Turkije was de afbrokkeling van het Ottomaanse sultansrijk, dat op zijn hoogtepunt de hele Balkan, Hongarije en de noordelijke oever van de Zwarte Zee beheerste.

Midden vorige eeuw landden honderdduizenden Circassiërs en Tsjetsjenen op Turkijes noordkust, na hun nederlaag tegen de Russen. Hun nazaten bezetten opvallend vaak topposities in het Turkse leger. Toen er in de vorige eeuw op de Balkan de ene na de andere christelijke staat ontstond, trokken veel moslims uit dat gebied naar Istanbul. Onder hen waren er die Turks als moedertaal hadden, terwijl anderen Slavische talen spraken. Dat bleven ze doen na aankomst in Turkije.

Vandaar al die Balkantalen, vooral in Istanbul. De ontwikkeling ging in deze eeuw gewoon door. In Macedonië hielden Turkse grondbezitters het voor gezien, toen na de Tweede Wereldoorlog de communisten hun eigendommen naastten en hen, in het kader van een etnisch meesterplan van de toenmalige Joegoslavische leider Tito, wilden omscholen tot Albanezen. Midden jaren tachtig was er een uittocht van Bulgaarse Turken, toen de communistische heersers hen dwongen hun Turkse namen in te ruilen voor Bulgaarse. Kort daarna kwam de invasie van inwoners van de voormalige Sovjet-Unie.

Turkije profiteerde enorm van de ineenstorting van het communisme. Het 'weerzien' met de Turken in Centraal-Azië, die zich hadden bevrijd van de Sovjet-Unie, was ontroerend. Al moest Turkije even leren niet bevoogdend te doen. Minder romantisch maar belangrijker waren de nieuwe markten. Hoe moeizaam de politieke relaties tussen Rusland en Turkije mogen zijn, de handel bloeit en Turkse bouwbedrijven krijgen de ene na de andere opdracht van de erfvijand van weleer.

Toch betaalde Turkije ook een hoge prijs. Het raakte verwikkeld in alle oorlogen die er uitbraken na het uiteenvallen van de Sovjet-Unie en Joegoslavië: tussen Azerbeidzjan en Armenië, tussen de Georgiërs en de Abchaziërs, tussen de Tsjetsjenen en de Russen, en de strijd in Bosnië. Dat heeft weer te maken met die immigratiegolven van de vorige en deze eeuw. Daardoor zijn er familieclans ontstaan met vertakkingen in Turkije en alle andere delen van het voormalige Ottomaanse Rijk en ook de Kaukasus.

Terwijl Turkije als staat zich zoveel mogelijk afzijdig hield in die vele conflicten, deden familieclans dat niet. De Turkse vertakkingen stuurden strijders en geld naar verwanten in de landen van oorsprong. Soms kwamen daardoor Turkse vrijwilligers tegenover elkaar te staan, zoals in de oorlog tussen Georgiërs en Abchaziërs, want die volkeren hebben beide vertakkingen in Turkije.

In de jaren twintig wilde het nieuwe Turkije, onder Ataturk, met een schone lei beginnen, zonder de ballast van het Ottomaanse verleden. Lang leek de vlucht te lukken maar dat Ottomaanse verleden heeft de Turken in de jaren negentig weer ingehaald. Het was een weerzien met gemengde gevoelens.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden