Turkije 75: Leve de vrijheid, leve de censuur

ANKARA - Turkije, het 'land vol contrasten' heeft er weer een tegenstrijdigheid bij. Terwijl de grote televisiezenders de jarige republiek feliciteren met alle vrijheid en democratie die zij heeft gebracht, staakten ze gisteren drie minuten lang de uitzendingen uit protest tegen censuur door de Radio- en televisiecommissie.

De beroemde komediant Levent Kirca gaat aanstaande dinsdag zelfs in hongerstaking. Hij zegt: “De staat beweert dat de republiek vrijheid heeft gebracht, sorry, maar ik zie geen vrijheid. Waar halen ze het lef vandaan mijn hele zender te straffen voor een grap van mij? Ik en mijn groep zullen zo lang in hongerstaking gaan als nodig is om verandering van de censuurwetten af te dwingen.”

De gewraakte grap had als mikpunt een vrouwelijke minister van in de vijftig, die in een interview zei dat ze nog steeds maagd was. Dat was reden tot spot en hoon van Kirca. En de straf was dat het tv-station dat het satirische programma van Kirca uitzond, een dag lang dichtging. Kirca heeft zijn programma gestaakt.

Turkije wil graag bij Europa horen. Het grenst aan Griekenland. Maar hoe kan een land met een geschiedenis als die van het Ottomaanse Rijk en met buurlanden als Iran, Irak en Syrië volledig democratisch zijn? De intellectuele elite kijkt naar Europa, vergelijkt en raakt gefrustreerd. Intussen woedt in het Zuidoosten een oorlog tegen Koerdische separatisten. De islamitische fundamentalisten krijgen steeds meer aanhang onder de bevolking, onder verwijzing naar de tijd vóór de geseculariseerde republiek van Ataturk.

Hervormingsgezinde sultans konden door de eeuwen heen altijd op oppositie rekenen; in het uiterste geval werd het volk in de moskee opgehitst en was de machtsovername een feit. Als de mensen met knuppels de straten van Istanbul opgingen en riepen 'Wij willen geen heiden als sultan', dan kon de sultan zijn biezen pakken.

In 1876 kreeg het Ottomaanse Rijk dan eindelijk een grondwet. Maar twee jaar later stuurde de nieuwe sultan Abdülhamit het parlement voor onbepaalde tijd naar huis, waarna hij dertig jaar lang regeerde als een absolute vorst, die overigens wel veel moderniseringen uitvoerde. Hij verstevigde zijn machtspositie door in te spelen op het moslimgevoel. Hij wierp zich op als de kalief, de leider van alle moslims in de hele wereld.

Ataturk

Maar in de jaren twintig kwam er ineens een officier, die veel verder durfde te gaan met de moderniseringen, zonder zich te verschuilen achter de islam. Hij had de wind ontzettend mee: De Ottomanen waren de verliezers van de Eerste Wereldoorlog; het land werd door de vijandelijke troepen bezet gehouden. Kemal Pasja (Ataturk) mobiliseerde alle troepen en begon een soort heilige oorlog. Toen het land bevrijd was, kon de overwinnaar alles maken, als het moest hardhandig. Het Arabische schrift afschaffen, bijvoorbeeld, sluiers verbieden, stemrecht geven aan vrouwen en de republiek oprichten. Ataturks strenge scheiding tussen staat en godsdienst leek de definitieve nederlaag van de fundamentalisten te bezegelen.

Maar de fundamentalisten vergeten niet snel. Deze week, op de dag van het vijenzeventigjarig jubileum, zond de televisie een toespraak uit, die stiekem was opgenomen. Aan het woord was de (gekozen) burgemeester van Agri, een stad in het oosten van het land. Met woedende ogen zei de burgemeester: “De Joden hebben de koppen bij elkaar gestoken en zich afgevraagd 'Hoe kunnen we de opmars van de islam tegenhouden'. Toen hebben ze de seculiere staat uitgevonden. Als moslims geen politiek meer bedrijven, hebben ze geen macht meer, zeiden ze. En daar is een verrader 75 jaar geleden in getrapt. Hij heeft ons schrift afgeschaft. Wat een verrader. Ze hebben onze opa's opgehangen, omdat die de Koran lazen.”

De burgemeester is twee uur na de uitzending opgepakt en naar Ankara gebracht. Hoewel hij terugkrabbelt en zegt dat hij niet Ataturk bedoelde, maar de Britse geheim agent Lawrence, die in 1915 de Arabische opstand tegen de Turken leidde, is duidelijk dat hij op een flinke gevangenisstraf kan rekenen.

De staat grijpt elke gelegenheid aan om te laten zien, dat de republiek sterk is en de fundamentalisten geen kans maken. Het jubileum was een goede gelegenheid: Turkse vlaggen sieren ramen, auto's, jurken, kraagjes en voorpagina's. Maar kan een regime dat rust op verboden en censuur de republiek op den duur wel beschermen? Zijn de hoofddoeken zo populair omdat ze verboden zijn? Gaan Koerdische jongeren de bergen in, ondanks of juist vanwege de repressie? Aan de andere kant: is een volledige democratie de remedie voor de problemen van Turkije?

De liefhebbers moeten in ieder geval nog lang wachten op een volledige democratie. De EU heeft Turkije de deur gewezen; het land heeft troost gezocht bij geografische lotgenoot Israël. Het leger regelt in het land al wat belangrijk is, terwijl politici alleen maar ruzie maken.

Elk procent dat de islamisten er bij winnen, sterkt het geseculariseerde deel van de bevolking in de mening dat de islamisten onderdrukt moeten worden. En de islamisten groeien na elke periode van onderdrukking met een paar procenten. Ze zijn niet zoals de linkse militanten van de jaren zeventig, die hun levens opofferden voor hun idealen. De mannen met de baarden vallen nu vooral op door hun ontkenningen van hun eigen uitspraken. De islamisten zijn zakenmannen, burgemeesters, ex-ministers en parlementariërs. Ze hebben macht en geld geproefd.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden