TURKIJ EN TURKIJENAAR

Het is veelzeggend als een Turkse krant de lezers in de kop toeroept dat de crisis met Griekenland deze keer echt menens is, heus waar hoor! Waarna er een lange, niet overtuigende uitleg volgt waarom het wapengekletter nu wel wat voorstelt.

Net als elders in de wereld nemen ook in Turkije maar weinig mensen de ruzies met de Grieken echt serieus. Veel Turken zijn wel bang dat de peperdure militaire oefeningen, die het gekrakeel begeleiden, de inflatie tot boven de honderd procent zullen opstuwen. Mocht er toch een keer per ongeluk oorlog uitbreken, dan maken weinig Turken zich zorgen over de afloop. Ze weten zich gesteund door de score van de gewapende conflicten tussen Grieken en Turken van de afgelopen honderd jaar: drie tegen één voor Turkije. De Turkse militairen overtroffen hun Griekse collega's ook op een ander terrein, met dezelfde score van drie tegen een: het plegen van staatsgrepen.

De scheldpartijen ten spijt die er soms uitbreken op Internet, hebben Turken en Grieken toch veel met elkaar gemeen. Je krijgt soms de indruk dat er twee soorten Grieken zijn, Turken en Grieken. Dat zou ook inhouden dat de Turken gelijk hebben als ze zeggen dat ze Europeanen zijn.

Op het Turkse platteland schijnen nog geïslamiseerde versies voor te komen van verhalen uit de Griekse mythologie, zoals koning Midas die ezelsoren kreeg omdat hij de God Apollo had beledigd. Heel Grieks is ook oud-premier Tansu Çiller, bijvoorbeeld als ze waarschuwt tegen het Griekse gevaar en krachten die pogen het oude Griekse Pontosrijk te herstellen, aan de boorden van de Zwarte Zee. En die volgens haar daartoe de kans krijgen door de lamlendigheid van haar doodsvijand en opvolger, premier Yilmaz.

Laatst voerde zij daarover het woord in Trabzon, dat voor de bevolkingsuitwisseling tussen Griekenland en Turkije, in de jaren twintig, een overwegend Griekse stad was. Wat Çiller zei deed er weinig toe, maar haar optreden deed denken aan dat van de hoofdrolspeelster in een Griekse tragedie. Het theater-effect nam toe door een vechtpartij. Die brak uit toen tegenstanders haar toeriepen: “Welkom, roos van de mafiabendes”. Een verwijzing naar de vermeende betrokkenheid van Çiller bij corruptie-affaires.

Ook bij de recente oorlogsdreiging werden Turkse commentatoren niet moe om te wijzen op de overeenkomsten tussen Turken en Grieken. Ze hadden het dan niet over Çiller maar meestal over de keuken en de familiestructuren. Ook een bezoekje aan het mausoleum van Ataturk, de Anit Kabir in de hoofdstad Ankara, maakt veel duidelijk.

Het lijkt sprekend op de akropolis in Athene. Alleen is hij niet gewijd aan een god maar aan een halfgod. Ook Ataturks laatste rustplaats is op een heuvel gebouwd. Het bestaat uit een tempel, een groot plein en nog wat gebouwtjes er omheen, waar je Ataturk-souvenirs kunt kopen. In één zo'n gebouwtje staan de luxe-auto's geparkeerd, waarin de leider zich liet rondrijden. Er is geen tentoonstelling van de sterke dranken die zijn lever hebben gesloopt.

Er loopt het soort Turken rond zoals Ataturk die graag had gezien: Europees gekleed, veel vrouwen, vaak mondain. Er zijn uitzonderingen. Ook op dit heilige der heiligen van de scheiding van kerk en staat lopen vrouwen rond in islamitische dracht. Tot spot en hoon van Ataturks Europese kledingvoorschriften.

Ataturk koesterde twee heilige beginselen: de eenheid van Turkije en de Turkse identiteit van dat land, en de scheiding van godsdienst en staat. Tot op de dag van vandaag verdedigen de militairen die beginselen met vuur. Elk compromis met de opstandige Koerden, dat ook maar een nagelbreedte afwijkt van de ideeën van Ataturk is onbespreekbaar.

Ook toen het tweede beginsel van Ataturk, de scheiding van godsdienst en staat, in gevaar leek te komen, grepen de militairen in. De fundamentalistische premier Erbakan brachten ze halverwege 1997 ten val door te dreigen met een staatsgreep.

Hoe Ataturk over godsdienst dacht mag blijken uit een verhaal als zou hij eens een Koran hebben geslingerd naar het achterhoofd van de hoogste islamitische geestelijke van het land. Het is de vraag of hij blij zou zijn geweest met de enorme moskee, die vanuit zijn mausoleum in de verte is te zien, de Kocatepe-moskee, ook op een heuvel gebouwd, in de jaren tachtig.

Met de onderbuik van dat gebouw zou hij minder moeite hebben gehad. Het blijkt een enorm complex van warenhuizen te herbergen, die hun ruimte pachten van de moskee. Van de gebedstijden trekken ze zich niets aan. Terwijl boven gelovigen het gebed verrichten gaan anderen beneden door met winkelen of tafelen.

Misschien is het niet zo verrassend dat Ataturk zich een zo Grieks ogende laatste rustplaats wenste. Hij is in de Griekse stad Saloniki geboren, die toen nog in het Ottomaanse Rijk lag. Hij mag hebben geprobeerd Turkije eenvormig Turks en seculier te maken, zelf was hij even multicultureel als de eerste Ottomaanse sultans. Ook die kenden, behalve Turks, vaak Grieks of Bulgaars of allebei die talen.

Tijdens het recente gemekker over oorlogsdreiging organiseerden Griekse en Turkse zakenlui in het geboortehuis van Ataturk in Saloniki een symposium over hem en zijn Griekse tijdgenoot Venezelos. Zakenlui in beide landen zijn de nepruzies en bijna-oorlogen zat, ze willen geld verdienen. Nazaten van de in de jaren twintig uit Turkije verdreven Pontos-Grieken werd het te bar, ze trapten een rel. De Turkse media smulden daar, schande-schande-roepend, heerlijk van.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden