Tuinarchitect Mien Ruys zorgde ervoor dat de siertuin niet langer het domein was van de elite

Mien Ruys Beeld rv

Ze had bijnamen als ‘Schuine Mien’ en ‘Bielzen Mien’. Tuinarchitect Mien Ruys zorgde ervoor dat de siertuin niet langer het domein was van de elite. Er is nu een derde biografie.

Ze liggen vast nog wel ergens: de eerste generatie grindtegels uit Dedemsvaart. Wie een echte ouwe heeft, kan aan de onderkant resten aantreffen van de Dedemsvaartse Courant uit de jaren vijftig. Onder in de vormen, waarin het mengsel van beton en grind werd gegoten, lagen vaak oude kranten, dan kwamen de tegels na het drogen makkelijker los uit de mal.

Tuinarchitect Mien Ruys was gecharmeerd van paden van verweerde betonplaten, waarin door langdurige slijtage het grind zichtbaar was geworden. Ze vond een fabrikant die tegels met grind van verschillende grootte voor haar maakte. Deze Grion-tegel was de voorloper van de gewassen grindtegel, waar we in Nederland decennialang niet meer van af zijn gekomen. Ruys was daar zelf niet zo blij mee: “Het halve land is komen vol te liggen met die tegels. Daar heb ik wel spijt van’’, zei ze ooit.

Leo den Dulk, schrijver van een nieuwe biografie over Mien Ruys, dist het verhaal over de grindtegel met smaak op. Den Dulk, tuinhistorisch onderzoeker en publicist, werkte vijftien jaar aan zijn boek. Het is de derde biografie over een vrouw die een grote invloed heeft gehad op de ontwikkeling van de tuinarchitectuur in Nederland.

In 1983 publiceerde Reinco Geertsema zijn scriptie over Mien Ruys aan de Vakgroep Landschapsarchitectuur van Wageningen University & Research. In 1990 besprak Bonica Zijlstra haar leven en werk in een uitgave van de Nederlandse Tuinenstichting. Met het onlangs gepubliceerde ‘Zoeken naar de heldere lijn’ schreef Den Dulk volgens de omslag van het meer dan 300 pagina’s tellende boek ‘de complete biografie’ van Mien Ruys. De eigenzinnige tuinarchitect uit het Overijsselse Salland is een lijvig naslagwerk meer dan waard.

Tekst loopt door onder de afbeelding.

Tuintjes ABC, is een advies van Mien Ruys aan kleine tuinbezitter: een voorbeeld van haar vele tuinontwerpen Beeld rv

Aansluiting

Mien Ruys zag als eerste het grote belang van hechte samenwerking met architecten van gebouwen. Tot dan was bij nieuwbouw de tuin altijd een soort van sluitpost, een project dat los stond van de vorm en structuur van het gebouw. Den Dulk: ,,Er waren in de vorige eeuw maar weinig tuinarchitecten die aansluiting zochten bij de moderne architectuur. Mien Ruys snapte moderne architecten, ze sprak hun taal. Zij vond dat moderne architectuur moest samengaan met kleurige, weelderige beplanting. Ruys koos voor heldere lijnen in haar ontwerpen, vandaar die titel van mijn boek.’’

Mien Ruys was niet altijd even makkelijk voor haar omgeving. Ze leefde voor haar vak, op het monomane af, aldus Den Dulk. ,,Maar haar autoriteit en kennis van planten was zo fenomenaal, dat iedereen wel naar haar luisterde. Zij zag planten en struiken niet als vulmateriaal, maar als ondersteuning van de harde lijnen die haar tuinontwerpen typeren. Collega-tuinarchitecten misten vaak de kennis van planten.’’ Ook die collega’s bladerden veelvuldig in het Vaste Plantenboek, dat Mien Ruys in 1950 publiceerde en dat tot op de dag van vandaag geldt als hét naslagwerk voor de waarachtige tuinier.

Ruys is groot geworden op de kwekerij van haar ouders in Dedemsvaart. Daar deed ze haar uitgebreide praktijkkennis op over bomen, planten en struiken. Haar plantenboek zorgde in Nederland voor een ommekeer in het denken over tuinieren. Door het werk van Ruys was de tuin niet langer een exclusieve hobby van rijke landhuis- en villa-eigenaren, maar onderdeel van de brede samenleving. Ruys wist haar persoonlijke ervaring, haar enthousiasme en vakkennis over te brengen op de lezer. Het boek werd drie keer herdrukt en toen in 1973 de vraag nog steeds groot bleek, werd een herziene uitgave gepubliceerd: ‘Het nieuwe vaste plantenboek’.

Bouwmaterialen

Ze werd ‘Schuine Mien’ genoemd vanwege haar voorkeur voor schuin liggende paden en plantvakken. Later werd het ‘Bielzen Mien’. Het onderwerp moet even worden behandeld. Ruys wist dat op de weke Nederlandse bodem muurtjes van natuursteen al gauw verzakten. Muurtjes moesten worden gefundeerd, doorgaans een kostbare oplossing. Ze kwam op het idee oude spoorbielzen te gebruiken om borders of tuinen mee af te bakenen.

Den Dulk: ,,Mien Ruys werd een keer om advies gevraagd door de architect Gerard Holt, die in Overveen in de duinen wonen. Een duin kwam telkens dichterbij richting zijn tuin. Holt wilde geen muur bouwen. Mien Ruys kwam toen met het idee een wand van bielzen te plaatsen. Dat had een veel vriendelijker uitstraling en het was bovendien functioneel en goedkoop.’’ Ook de biels verdween nooit meer uit het palet van materialen van de Nederlandse tuinier, al is íe tegenwoordig overwegend van beton.

Ruys móest in die na-oorlogse jaren wel zoeken naar andere materialen voor tuinontwerpen, omdat serieuze bouwmaterialen, zoals baksteen en beton, hard nodig waren voor de woningbouw in Nederland. Er was niet zo veel in die tijd.

Tekst loopt door onder de afbeelding.

239 Teulings, dat is een privétuin in Amsterdam, ontworpen door Mien Ruys, is nog steeds in tact Beeld rv

Internationaal aanzien

Ze was veruit de belangrijkste tuinarchitect van de vorige eeuw, zegt haar biograaf. ,,Ze was de enige ook die internationaal aanzien had. Ze geldt als een belangrijke vertegenwoordigster van de moderne, Nederlandse tuinarchitectuur. Als er buitenlandse tuinfotografen naar Nederland komen, dan willen die altijd als eerste naar haar tuinen. Zij vond dat je in tuinontwerpen planten moest gebruiken die het na vijf jaar nog deden. Vandaar ook die proeftuinen in Dedemsvaart, ze probeerde alles eerst zelf uit. Ze heeft de moderne tuinarchitectuur op een veel hoger plan getild.’’

Mien Ruys was 94 toen ze in 1999 overleed. Ze had 70 jaar lang onafgebroken gewerkt en haar stempel gedrukt op de tuinen van Nederland. Ze heeft zo’n 3000 tuinen ontworpen, waarvan er 1100 gedetailleerd zijn gedocumenteerd. Haar grootste ontwerp was een border van 160 meter bij het Jachtslot Sint Hubertus in het nationaal park De Hoge Veluwe.

,,Maar ook een voor tuintje van twee vierkante meter op de werf langs de Oude Gracht in Utrecht, draaide ze haar hand niet om. Ze voelde zich nergens te goed voor’’, zegt Den Dulk. Anno 2017 zijn er nog maar enkele goed bewaarde tuinen van Mien Ruys, een voorbeeld is de tuin bij de woning van de (overleden) Friese architect Abe Bonnema aan de Rijksstraatweg in Hardegarijp.

Mien Ruys en Gerrit Rietveld

Mien Ruys raakte in de jaren vijftig betrokken bij de Nederlandse kunstbeweging De Stijl. Eén van de belangrijkste leden van De Stijl, meubelontwerper en architect Gerrit Rietveld, was door weverij De Ploeg in Bergeijk gevraagd een nieuwe fabriek te bouwen. Onderdeel van het plan was een parkachtige tuin, waarop het personeel van de weverij moest kunnen uitkijken en tijdens pauze moest kunnen wandelen en genieten van de natuur.

Mien Ruys werd gevraagd om de tuin te ontwerpen. Rietveld wilde de fabriek aanvankelijk midden op de beschikbare lap grond bouwen. Ruys wist hem op andere gedachten te brengen. Ze zei: ,,Dat is het domste wat je kunt doen. De beste plek moet je juist leeg laten, anders ben je hem kwijt.’’

De fabriek verrees achterin het terrein. Ruys tekende een park dat aansloot bij de visie van De Stijl, met strakke lijnen en geometrische vlakverdelingen.

Het gerestaureerde gebouw en het modernistische landschapspark van de voormalige weverij De Ploeg zijn inmiddels een Rijksmonument. Die status is ook gegeven aan drie door Ruys ontworpen tuinen in Dedemsvaart: de Verwilderingstuin uit 1924, de oude proeftuin uit 1927 en de Watertuin uit 1954.

Reizende expositie

In het najaar begint er een reizende tentoonstelling over het werk van Mien Ruys. De eerste expositie opent op 1 oktober in het ABC Architectuurcentrum in Haarlem. Daarna is de tentoonstelling onder meer te zien in de tuinen van Mien Ruys in Dedemsvaart, in de voormalige weverij De Ploeg in Bergeijk en in het provinciehuis in Zwolle, waarvan Ruys ook het tuinontwerp maakte. 

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden