Tsunami-overlevenden nemen het leven zoals het komt en beheersen zich

Opvangcentrum, Onagawa. 'Gaman' ¿ zelfbeheersing, tolerantie, volharding ¿ houdt Japanners gaande. Foto: ap Beeld
Opvangcentrum, Onagawa. 'Gaman' ¿ zelfbeheersing, tolerantie, volharding ¿ houdt Japanners gaande. Foto: ap

In de boeddhistische tempel Jionji in de Japanse stad Rikuzentakata klinken vrolijke stemmen. Er wordt veel gepraat en gelachen. Af en toe rennen kinderen door de gangen van de tachtig jaar oude tempel. De opgewekte stemming verbaast. Jionji is namelijk een evacuatiecentrum voor tsunami-slachtoffers.

Enkele meters verwijderd van de tempel liggen bergen balken van uit elkaar gescheurde huizen opeengehoopt met verkronkelde auto's en boten. Restanten van de vrijwel geheel verwoeste stad. Tien procent van de 24.000 inwoners is dood of vermist.

Dat lijkt de overlevenden niet te deren. "Mensen hier zijn blijmoedig", zegt Keiko Furiyama, de vrolijk ogende priester van Jionji. "Het zijn zeemensen, ze piekeren niet over het leven. Ze denken enkel over hoe ze vandaag samen het leven kunnen doorkomen. Ze hebben alles verloren. Hun huis, hun boten, hun herinneringen. Maar ze zijn vrolijker dan voorheen. Ze praten zelfs meer met elkaar dan toen alles in orde was."

Maar verborgen onder alle opgewektheid ligt ook veel somberheid, meent de priester. "Ze lachen wel, maar ze dragen een zware last."

Het vereist enorme zelfbeheersing en volharding. "Ze weten", vervolgt Furiyama, "dat als ze de pijn niet verbijten, dat gevolgen heeft voor iedereen om hen heen. Dus klemmen ze de kiezen op elkaar en lachen."

Aan de andere kant van dezelfde stad verwoordt Mika Terasaka (45) hetzelfde sentiment. Haar kleine gezin deelt al drie weken lang een enorme sportzaal met duizend andere mensen. Naast hen verblijven twee andere gezinnen waarmee ze al tien jaar optrekken.

"Er zijn kleine dingen in hun gedrag die me gewoonlijk helemaal niet zouden opvallen, maar die me nu ergeren", zegt Terasaka. "Maar het zijn goede mensen, dus we houden ons in."

"Ruzie maken", zegt haar echtgenoot Toshihiko (46), "zou voor altijd de goede relatie ruïneren."

Pijn verbijten, kiezen op elkaar klemmen, zich inhouden. Verschillende Nederlandse woorden voor een vrijwel onvertaalbare Japanse term: gaman. Het kan zelfverloochening betekenen, of zelfbeheersing. Maar ook volharding en tolerantie, een acceptatie van de moeilijke omstandigheden die je onvermijdelijk tegen het lijf loopt in het leven.

Gaman is het geheim achter het indrukwekkende ordelijke Japanse gedrag. Ondanks de verwoeste samenleving en de tekorten aan voedsel, water en brandstof, zie je geen vechtpartijen, voordringen of relletjes. Geen soldaten op straat met getrokken automatische wapens.

Journalisten van buiten Japan beschrijven het vaak onterecht als een bewijs van Japanse passiviteit. Niets is minder waar. Het is uitermate actief gedrag dat enorm veel inspanning vergt. Het is in zekere zin wat Ernest Hemingway zo poëtisch grace under pressure noemde, de gave om ondanks enorme druk problemen met gratie tegemoet te treden.

Met gaman alleen zou de Japanse ketel ongetwijfeld al snel onder de enorme spanning uit elkaar barsten. Gelukkig heeft de Japanner nog een geheim wapen.

Shikata ga nai hoor je dagelijks. 'Er valt niets aan te doen', of 'het zij zo'. Het komt voort uit het boeddhistische geloof dat je het leven tegemoet moet treden zoals het op je afkomt.

In westerse culturen hoor je eerder 'waarom moest dit gebeuren?' Men probeert het verlies te rationaliseren, en dat lukt niet.

In de jaren zeventig onderzocht Amerikaanse antropoloog Takie Lebra Japans fatalisme. Ze vond een positief element. 'Fatalisme', schreef zij, 'is verbonden met de nutteloosheid om invloed uit te oefenen op iets dat al gebeurd is of zal gaan gebeuren. Dingen die al hebben plaatsgevonden worden gezien als niet omkeerbaar. Het is daarom dwaas om te betreuren hoe iets is verlopen omdat, hoe diep je het ook betreurt, je de klok niet kan terugdraaien."

Volgens een onderzoek na de aardbeving in Kobe in 1995, maakte 80 procent van de overlevenden gebruik van het concept 'shikata ga nai'. Nu doen ze dat weer.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden