Tsjetsjenië wil IS-vrouwen laten vergeten wie ze waren

Een straatbeeld uit Grozny.Beeld Joel van Houdt

De ooit in Nederland woonachtige Madina verbleef met haar man en kinderen in Syrisch IS-gebied. Ze keerde terug naar haar geboortegrond in Tsjetsjenië. Daar wordt ze met open armen ontvangen en niet aangemerkt als terreurverdachte.

Ze is de moeder van zeven kinderen en is getrouwd met een IS-strijder die momenteel gevangen zit in Syrië. Madina heeft geluk gehad. Ze is een Tsjetsjeense, en dat betekent dat ze naar huis kon. Ze kwam afgelopen november in een volgepakt vliegtuig uit Syrië aan in Grozny, de hoofdstad van Tsjetsjenië, een republiek op de Noord-Kaukasus waar voornamelijk moslims wonen. Madina was toen 36. Ze was zwanger en haar kleine kinderen sprongen al op bij het horen van het minste of geringste geluid.

Dat de Tsjetsjeense autoriteiten de familie weghaalden uit Syrië was een daad van welwillendheid. Ze beschouwen het als hun taak om vrouwen en kinderen die stranden in IS-gebied nadat hun echtgenoten gevangen zijn genomen of gedood, terug te brengen naar Tsjetsjenië. "De Tsjetsjeense overheid zegt: 'Als we vrouwen en kinderen terugnemen en goed behandelen, kunnen we ze laten vergeten wie ze waren in Syrië'", zegt Madina, die alleen haar voornaam wil geven. "Dit is de beste methode, als je het mij vraagt."

Madina is klein en fel. Ze heeft haar smalle gezicht bedekt met een dikke, zwarte doek, een khimar, die als een cape om haar lichaam is gedrapeerd en reikt tot haar middel. Er is geen pluk haar te zien. Ze spreekt plechtig, zonder berouw; haar levensverhaal is een opeenstapeling van onvoorziene gebeurtenissen.

Madina's geografische levenspad lijkt de internationale reikwijdte en allure van IS te illustreren. Ze verliet eind jaren negentig het door oorlog verwoeste Grozny (waar het Russische leger na jaren van strijd een opstand van moslimextremisten wist neer te slaan, red.). Ze vestigde zich vervolgens in Nederland, waar ze twee keer met een man trouwde en vervolgens weer van hen scheidde. Haar derde man, met wie ze naar Syrië reisde, komt uit Tunesië, het land vanwaaruit de meeste IS-strijders naar het buitenland vertrekken. Volgens de Russische president Poetin staat Rusland met 5000 IS-strijders wereldwijd op nummer twee.

Er zijn schattingen dat honderden tot duizenden Russisch sprekende vrouwen hun mannen vergezelden naar het kalifaat.

Isaaq (18 maanden) speelt met zijn oudere zus Aisha (11) Beeld Joel van Houdt

Gevangen

Een maand voordat Madina terugkeerde naar Tsjetsjenië nam het Koerdische militieleger Syrian Democratic Forces (SDF) tijdens een aanval haar en haar gezin gevangen. Het SDF krijgt steun van de Amerikanen. Madina's man zit nog in Syrië in de gevangenis, de twee spreken niet met elkaar. Hij weet niet eens dat zijn vrouw is bevallen van zijn derde en haar zevende kind.

Het gezin zat gevangen in een kamp in Qamidhli, dichtbij de grens met Turkije. Daar zitten vrouwen uit Rusland, Centraal-Azië en andere delen van de wereld. Madina zegt dat ze in het kamp regelmatig is geslagen, ze mocht soms niet naar het toilet, en haar kinderen leden honger. De Koerdische vrouwen die het kamp bewaakten, beschimpten de gevangenen. Ze vertelden hen dat ze zouden worden verkocht aan Iraakse sjiieten. "Zij zullen jullie verkrachten, en jullie kinderen wegnemen", praat Madina de vrouwen na. Dus toen Madina geblinddoekt naar een auto werd geleid, wist ze zeker dat ze tot slaaf gemaakt zou worden. In plaats daarvan ontmoette ze de Tsjetsjeense autoriteiten op het vliegveld.

Kheda Saratova, de Tsjetsjeense die verantwoordelijk is voor het repatriëringsprogramma, bevestigt Madina's verhaal. Ze zegt dat Madina en haar kinderen teruggevlogen werden van de luchtmachtbasis in Hmeimim, dat onder controle staat van Rusland.

In Grozny leeft het gezin tijdelijk in een schuilplaats die hen werd aangeboden door de overheid. Het is een appartement dat nog stamt uit de Sovjettijd, gelegen aan de rand van de Tsjetsjeense hoofdstad. Het is één van de weinige gebouwen die de twee onafhankelijkheidsoorlogen van de jaren negentig heeft overleefd.

Afgelopen jaar zijn dertien vrouwen van Tsjetsjeense afkomst en 35 kinderen, onder wie Madina en haar familie, teruggenomen door Tsjetsjenië, zegt Saratova. "De mannen gingen om te vechten voor IS, maar de vrouwen en kinderen zijn hier niet voor verantwoordelijk. Ze maakten een fout door hun mannen te volgen richting Syrië, en ze weten dat."

Ramzan Kadyrov, de leider van de Tsjetsjeense republiek, gebruikt de islam om zijn machtspositie te vergroten: van het opbouwen van moskeeën in Syrië tot het uitbannen van de islamitische milities in Tsjetsjenië. Dat laatste is nodig om bij het Kremlin in de smaak te vallen. Voor Kadyrov is dat belangrijk , alleen zo komt hij in aanmerking voor geld en autonomie.

Het rehabiliteren van Tsjetsjeense vrouwen die begonnen te dwalen in IS-gebied, bevat een boodschap, zeggen analisten: alternatieven voor extremisme bestaan. Madina zegt daar dankbaar voor te zijn.

Vergeleken met repatriëringsprogramma's in Groot-Brittannië en Frankrijk, is Tsjetsjenië verreweg het meest tolerant. Andere regio's in Rusland weigeren overigens dat voorbeeld te volgen. In plaats daarvan berechten die de vrouwen en sturen ze de kinderen naar tehuizen.

Toen Madina Tsjetsjenië in 1999 ontvluchtte, op het moment dat Russische troepen de republiek binnenvielen, ging ze met haar moeder en zus naar Maastricht. Daar studeerde Madina psychologie en trouwde ze met een Nederlander, geen moslim. Toen de relatie vastliep, trok ze weer in bij haar moeder en werkte in verschillende restaurants. Haar ogen stralen even als ze herinneringen ophaalt en als ze grapt over de cannabis die verkocht werd op schepen aan de Maastrichtse Maaskade. Dan vertrekt haar gezicht weer. "Ik wil dat land niet meer te zien", zegt ze abrupt.

Abdullah en Isaaq, twee kinderen van Madina, in hun appartement.Beeld Joel van Houdt

Verstoppen

Madina trouwde vervolgens nog twee keer, ze heeft zeven kinderen, variërend in de leeftijd van zes maanden tot twaalf jaar. De kinderen die momenteel bij haar wonen, onder wie twee uit haar eerste huwelijk, komen verlegen de kamer binnenlopen. Ze installeren zich aan haar voeten, en verstoppen zich onder de plooien van haar lange grijze rok. Madina schakelt zonder moeite over van de ene op de andere taal als ze tegen de kinderen praat: Nederlands, Arabisch, Russisch en Tsjetsjeens.

Haar tweede man was een Russische moslim, haar derde een Tunesiër. Ze wijst naar de drie jongste jongens, kinderen van de laatste. "Kijk, zij zien er Arabisch uit, vind je niet?"

Ze ontmoette de Tunesiër in Turkije in 2014 en vertrok een jaar later naar Syrië. Ze woonden met elkaar in IS-gebieden verspreid over het hele land, van Raqqa in het noorden tot Deir ez-Zor in het zuiden. De meeste tijd spendeerde de familie in Tabqa, een stad aan de rivier de Eufraat.

Twee jaar geleden, tijdens de zware gevechten tussen IS en de coalitie geleid door de Amerikanen, verwoestte een explosie de zijkant van het huis van het gezin in Tabqa. "Mijn kinderen sliepen op matrassen, ze waren oké", zegt ze. Maar toch, Abdullah en Isaaq, de twee jongens die in Syrië zijn geboren, staan vaak op scherp.

"Als hij harde geluiden hoort", zegt ze over de tweejarige Abdullah die op de grond zit en speelt met een handspinner, "kijkt hij direct om zich heen. Als hij vuurwerk hoort kan hij niet meer stoppen met huilen." Toen Abdullah in Tsjetsjenië arriveerde, woog hij amper zes kilo.

Madina kan niet zeggen dat ze Syrië mist, ze heeft er ook niet veel van gezien. "Wij vrouwen zaten gewoon thuis. We baarden kinderen, bekommerden ons om het huis en onze echtgenoot", zegt ze. Maar ze denkt geregeld aan de vrienden die ze achterliet, een groep vrouwen uit Trinidad en Tobago. Vrouwen met wie ze vaak lol maakte.

Ze maakt vaak halva, een oriëntaalse specialiteit bestaande uit sesamzaad, honing en suiker. Bij de bereiding komen de herinneringen aan haar vriendinnen boven drijven. Het is het enige dat ze heeft meegenomen uit Syrië.

Als Madina praat over hoe ze in Turkije terechtkwam, vergezeld door haar twee oudste kinderen en haar middelste twee achterlatend bij haar moeder in Nederland, treedt ze niet in details. De Nederlandse overheid behandelt Madina als een terreurverdachte. Ze wordt er ook van beschuldigd de kinderen die in Nederland geboren zijn, ontvoerd te hebben. "Ik kan nooit meer naar Nederland. Ik ben daar niet welkom."

Madina zegt dat ze naar Turkije ging voor een oogoperatie. Ze wil haar Tunesische man absoluut geen IS-strijder noemen. Het echtpaar zou de dupe zijn geworden van IS-ronselaars die hen een beter leven beloofden.

"Dat was mijn fout. Ik nam mijn kinderen mee naar Syrië", zegt ze.

Soms voelt ze zich gedesoriënteerd in de stad waar ze ooit opgroeide. Toen ze vertrok, waren er 'slechts stenen'. Nu zijn er goed onderhouden tuinen en keurig aangeharkte straten. Madina zegt dat ze niets meer herkent in het Grozny van nu. De skyline wordt gekenmerkt door fonkelende wolkenkrabbers. Toch is er één constante. "Ik heb altijd willen wonen in een moslimland. En ik wil dat mijn kinderen ook leven in een moslimland." 

Kadyrov, 'de leider van alle moslims in Rusland'

De Tsjetsjeense leider Ramzan Kadyrov wordt er vaak van beschuldigd mensenrechten te schenden. Maar als het aankomt op de opvang van kinderen en vrouwen uit IS-gebied, uit Syrië en ook uit Irak, is de Tsjetsjeense leider coulant. Begin vorige maand kondigde Kadyrov aan 94 kinderen terug te halen uit dat laatste land. Hun moeders zijn daar gearresteerd. Kadyrov is zo coulant omdat hij graag de leider wil zijn van alle moslims in Rusland. Hij creëert goodwill door 'onschuldige' slachtoffers van IS-terreur terug te nemen. Zo draagt hij uit: ik ben bereid te vergeven. Maar er speelt volgens de oppositie meer. Kadyrov maakt zich namelijk wel degelijk zorgen over Tsjetsjeense IS-strijders, hij houdt er niet van om de controle over de eigen bevolking te verliezen. De kinderen uit IS-gebied die hij terughaalt, zouden ook kunnen worden gebruikt om te infiltreren bij de Tsjetsjeense terreurbeweging die zich tegen hem verzet. © The Washington Post

Lees ook: Jihad-kinderen ziek en ondervoed

Uit de locaties waar Nederlandse IS-ouders met hun kinderen vastzitten, komen signalen over ‘sterfgevallen onder de kleintjes’. Ze terughalen is juridisch lastig en volgens het kabinet te riskant.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden