Tsjechische dirigent Libor Pesek: op de kwaliteit vertrouwen

Het RPhO voert Smetana's complete cyclus uit in De Doelen in Rotterdam, vanavond en zondagmiddag.

Hij begint met zich te verontschuldigen dat hij geen Nederlands spreekt. "Ik zou weer een paar weken hier moeten zijn om dat terug te halen. Ik ben van 1969-75 chef geweest van het Frysk Orkest, daarna vier jaar in Enschede, maar dat laatste was niet de gelukkigste periode uit mijn leven. In Leeuwarden was er een heel goede verstandhouding, dat was een belangrijke tijd voor mij. Ik was jong, heb er het repertoire geleerd dat tot Berg, Stravinsky, Hindemith ging. En ook leerde ik wat het is om chef-dirigent te zijn, iets te betekenen voor de gemeenschap. Ik heb nu het gevoel dat ik in die tijd niet zo veel gestudeerd heb als ik had moeten doen. Ik was te veel bezig met van het leven genieten. Dat kan ik nu niet meer goedmaken. Wat ik de musici toen wel heb bijgebracht, is een soort flair. In die jaren heb ik trouwens ook de meeste van jullie andere orkesten gedirigeerd, behalve het Concertgebouworkest."

Ook in menselijk opzicht denkt Pesek met warme gevoelens terug aan zijn Nederlandse periode.

"Dit is het meest liberale land waarin ik ooit heb gewerkt. Nederland heeft al eeuwen bewezen een toevluchtsoord te zijn voor het vrije denken. Dat kan nooit genoeg worden gewaardeerd. Ik zeg niet dat jullie halve goden zijn, maar de kracht was wel altijd dat er achter ideeen werd gekeken. In mijn eigen land lag dat natuurlijk heel anders. Ik leefde zo'n elf jaar aan beide kanten van het IJzeren Gordijn tegelijk. Op materieel gebied waren de verschillen enorm. Op persoonlijk gebied vind ik dat je in elk systeem in een bepaalde kring om je heen geluk kunt vinden. Dat heeft niets met politiek of welstand te maken."

Geen verstand

"In de muziekwereld waren bij ons de beperkingen trouwens lang niet zo groot als op andere gebieden. Op het moment dat je bepaalde, goed omlijnde ideeen uitdraagt, ben je een bedreiging voor elk politiek systeem. Literatuur, theater, beeldende kunst en film doen dat op een veel directere manier dan muziek. Wij musici hadden bovendien het 'geluk' dat de top van de leiding absoluut geen verstand van muziek had, er ook nauwelijks in geinteresseerd was en dus niet eens wist wat er eventueel te censureren viel. Een paar van onze grote musici, zoals Rafael Kubelik en Rudolf Firkusny, mochten niet meer terugkomen. Anderen mochten wel, maar wilden uit solidariteit met hen niet meer. De muzikale frustratie viel mee, de persoonlijke was veel groter."

Toch hebben heel wat Tsjechische musici, vooral na de opstand van '68, hun vaderland verlaten. Eerlijk gezegd viel een optreden in Amsterdam, vorig jaar, van de roemruchte Tsjechische Philharmonie bar tegen.

"We hebben echt veel goede musici verloren, ook na de val van het IJzeren Gordijn, maar ik denk niet dat dat alleen de reden is als het niveau van onze orkesten tegenvalt. Ik was kort daarvoor met de Philharmonie op toernee door Engeland en toen waren ze nog fantastisch. Het moet dieper zitten. Het hoge peil dat wij al die jaren wisten vast te houden, was ook een soort strohalm. Nu bestaat er veel verwarring, crisis. We zijn wel vrij, maar nu leert een natie niet in drie jaar tijd hoe die moet omgaan met democratie. Daar is nu de deling nog bijgekomen. Mijn generatie dacht langs Tsjecho-Slowaakse lijnen, we zijn niet echt gelukkig met deze beslissing. Cultureel en emotioneel zijn wij heel erg bij Slowakije betrokken. We accepteren dat het zo is gegaan, maar denken niet dat het positief zal uitpakken. Het beste wat je ervan kunt zeggen is, dat het zonder bloedvergieten is gebeurd."

"Heel belangrijk is dat Vaclav Havel aanblijft als president. Ik ken hem al vele jaren, we zijn op goede voet met elkaar, maar ik houd het contact nu iets af. We komen elkaar op een ander niveau tegen dan vroeger. We zijn heel zuinig op die man en doen er alles aan hem te steunen. Hij heeft het hele land een soort humanitair ideaal gegeven. Hij heeft ons volk duidelijk weten te maken dat het geestelijke net zo belangrijk is als het materiele. Bovendien is het internationale prestige dat hij geniet van groot belang voor ons om onze weg te vinden. De politiek bij ons is zeer verdeeld, sommige mensen weten duidelijk niet goed raad met hun vrijheid."

Intussen ligt er wel het gevaar dat in deze crisis een flink deel van het culturele erfgoed op losse schroeven komt te staan.

"Wij hebben geen geld, maar wie heeft dat tegenwoordig wel. We moeten vertrouwen op de kwaliteit. Dat heb ik in Engeland geleerd (Pesek is sinds '87 chef van het Royal Liverpool Philharmonic, red.): als je iets goeds te bieden hebt, vind je er altijd een financiele basis voor. Het middelmatige zal verdwijnen, maar zo zit het leven nu eenmaal in elkaar. Ik heb nooit een contract gehad van langer dan drie jaar, moet steeds opnieuw bewijzen dat ik de juiste man op de juiste plaats ben. Dat houdt je bezig, behoedt je voor afglijden in routine."

De cyclus 'Mijn Vaderland' dirigeerde Pesek op 1 januari van dit jaar ook in Praag, ter ere van de verzelfstandiging van Tsjechie.

"Ik wil met nadruk stellen dat het nationale muziek is, geen nationalistische. Het is muziek die te maken heeft met de wortels van ons bestaan, geen muziek die roept dat wij beter zijn dan anderen. Je zult in Bohemen nauwelijks een orkest vinden dat het hele werk niet minstens een keer per jaar uitvoert, meestal bij feestelijke gelegenheden. Dat 'De Moldau' zo populair is geworden, ligt daar aan, dat het het makkelijkst aansprekende deel is, misschien ook het meest muzikale en inventieve. De andere stukken hebben andere kwaliteiten. Deel 5, 'Tabor', geldt onder musici als het best gestructureerde. De cyclus staat in de belangstelling. Ik heb nu in een half jaar tijd vijf verschillende uitvoeringen op mijn programma staan. Niet omdat ik er om gevraagd heb, het komt gewoon op mij af."

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden