Tsjechisch geluk: een eigen ton of tram op het platteland

In de turbulente zomer en herfst van 1989 verdwenen bijna alle communistische regimes in Oost-Europa. Hoe voelen de Oost-Europeanen zich nu, 25 jaar na de omwenteling? Zijn ze gelukkiger? Trouw-correspondenten Ekke Overbeek en Runa Hellinga peilden de sfeer in Polen, Tsjechië en Hongarije. Vandaag deel 2 van een drieluik: Tsjechië.

PRAAG/JANOV - Wat is geluk voor een Tsjech? Veronika Zapletalova hoeft daar niet lang over na te denken. Jarenlang fotografeerde ze buitenhuisjes. "Dit zijn standbeelden van dromen die mensen koesteren", zegt ze. "Het functionalisme van deze huisjes is geluk. Ze zijn gebouwd met als doel mensen gelukkig te maken."

Tsjechië telt tien miljoen inwoners en 400.000 vrijetijdswoningen. Met andere woorden: vrijwel elke familie in de stad heeft wel een domicilie op het platteland. "Alleen Zweden herbergt nog meer buitenhuisjes. Maar die lijken allemaal op elkaar", zegt Veronika. "Wat mij aantrekt is die knotsgekke creativiteit in de Tsjechische architectuur." De kunstenaresse is vooral geïnteresseerd in de 'chata', het zelfgebouwde buitenhuisje.

Ze bladert door een dik fotoboek, de oogst van haar jarenlange speurtocht door bossen en heuvelland. Het laat zich bekijken als foto's van de Tsjechische ziel. Teruggetrokken in het woud, dicht bij een riviertje en bij voorkeur zelf gebouwd.

De meeste zijn van hout, maar er is ook veel exotischer bouwmateriaal: oude paardentrams, grote tonnen, vooroorlogse bussen, omkleedcabine's van tennisbanen, het land op gesleepte boten, huizen in buizen. Ze zijn vaak omgeven door zelf gesmede hekjes. Sommige hebben kassen, gebouwd van pvc-flessen.

Tijdens het communisme groeide het aantal buitenhuisjes gestaag. Het was de plek waar je kon schuilen voor de totalitaire staat. "Ik dacht dat het fenomeen na de fluwelen revolutie zou verdwijnen. Daarom leek het me de moeite waard om het fenomeen chata op foto vast te leggen", aldus Veronika. Niets bleek minder waar.

De grenzen gingen 25 jaar geleden open, de wereld lonkte, maar de Tsjech bleef gehecht aan zijn eigen stukje Tsjechië. Het aantal buitenhuizen stijgt nog steeds. Ze worden alleen steeds luxer. Het hele openbare leven is ingesteld op de wekelijkse exodus naar het platteland. Verkiezingen beginnen op vrijdagmiddag, zodat iedereen kan stemmen, voordat hij de stad uitrijdt.

Niet dat de stedeling de natuur zoekt. "De natuur is alleen een decor", ontdekte Veronika. "Tsjechen trekken paradoxaal genoeg naar de natuur, om daar contact met medemensen te hebben. In de stad zijn ze anoniem. De buitenhuisjes staan vaak dicht bij elkaar. Hier kent iedereen elkaar." De Nederlandse camping in de Ardèche dus, maar dan ieder weekeinde, en met 'klidek' - kalmpjes aan in het Tsjechisch.

Behalve de nieuwgebouwde chata is er ook de chalupa, een verbouwd oud huis. Veel van deze buitenhuizen staan in de bergachtige grensstreken. Vroeger woonden er Duitstaligen, maar die moesten vertrekken na de oorlog, waardoor er een enorm overschot aan huizen ontstond.

Chatari (eigenaren van een chata), zijn gelukkig, weet Zapletova. "Overal waar ik kwam, trof ik gelukkige mensen aan." En de chalupári, eigenaren van een chalupa? "Dat zijn mensen die liever op zichzelf zijn."

Maar ook zij zijn gelukkig, zo leert een kleine steekproef. "Zelfs mensen uit kleine steden hier in de buurt hebben een chalupa in de bergen. Twintig minuten en je zit in het groen in plaats van je flatje", zegt Hanna in de keuken van haar huisje op een steile helling in het IJzergebergte. Een chalupa hoort er gewoon bij. "Als kind bracht ik veel tijd door bij mijn grootouders in hun chalupa." Ze wijst naar de overkant van het dal, naar het huisje van een vriendin. "In haar chalupa ben ik mijn man tegengekomen."

Het blad Pravo trok twee jaar geleden al de conclusie: "In de jaren negentig leek het afgelopen met de chata en de chalupa. Maar dat is niet gebeurd. Tsjechen zijn gebleven wat ze waren: een volk van chatari en chalupári."

Fluwelen revolutie

De omwenteling van het toenmalige Tsjechoslowakije wordt ook wel de fluwelen revolutie genoemd. Fluweel omdat de val van het communisme daar zonder militair ingrijpen verliep. Op 20 november 1989 kwam het protest pas echt goed op gang, nadat een eerder studentenprotest hardhandig was neergeslagen door de oproerpolitie.

Iedere dag, na het werk, werden er demonstraties georganiseerd. Begin december na een landelijke staking, bezweek de regering en werden er verkiezingen gehouden. Vaclav Havel, schrijver en initiatiefnemer van de protesten, werd president. Onder zijn leiding verklaarde Slowakije zich in 1993 onafhankelijk. Net als Polen trad Tsjechië in 2004 toe tot de Europese Unie.

Economisch ontwikkelde het land zich in snel tempo. Veel West-Europese landen verplaatsten hun productie naar Tsjechië. En Tsjechië ging steeds meer exporteren, automerk Skoda is daar een bekend voorbeeld van. De laatste jaren echter wordt Tsjechië geteisterd door corruptieschandalen, vooral binnen de politiek.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden