Tryater wil verwonderen én de luis in de pels zijn

Het oudste toneelgezelschap van Nederland, Tryater, heeft eindelijk een fatsoenlijk onderkomen gevonden met een eigen zaal en een heuse artiestenfoyer. Een portret van een theatergroep die in Friesland uitermate populair is en landelijk steeds meer opvalt.

In Friesland loop je dankzij Tryater een grote kans al als kleuter in aanraking te komen met theater. En anders wel op de lagere of middelbare school. Maar de groep speelt behalve in de klas ook in dorpshuizen, sporthallen, schouwburgen en op locatie. Meer dan zevenhonderd voorstellingen per jaar zijn er, voor een publiek dat voornamelijk bestaat uit mensen die anders niet naar het theater komen.

Mooier kon het niet, de beoordeling die Tryater vorig jaar kreeg van de Raad voor Cultuur: ,,Het gezelschap vormt het best denkbare voorbeeld van hoe regionaal theater dient te functioneren. Er wordt op inventieve wijze omgegaan met alles wat de regio te bieden heeft en met wat er in de regio gebeurt en het gezelschap heeft zich daardoor een positie weten te verwerven waarbij de artistieke prestaties ook een sociale functie krijgen. Tegelijkertijd zijn de artistieke verrichtingen zo interessant, dat ze ook buiten de regio uitstraling hebben.''

De raad, die de jaarlijkse rijkssubsidie verhoogde naar ruim drie ton, stelt dat het succes vooral te danken is aan Jos Thie. Hij trad in 1994 aan als regisseur en artistiek leider en blijft nog tot eind 2003. Daarvoor werkte hij bij het Ro-theater. De acteurs Jan Arendz en Marijke Geertsma, beiden sinds 1975 aan het in 1965 opgerichte Tryater verbonden, zijn ook lovend over Thie. ,,Hij kan goed luisteren'', zegt Geertsma. ,,Jos voelt perfect aan wat er leeft in Friesland. De bezoekersaantallen zijn gigantisch gestegen sinds hij bij ons werkt'', vult Arendz -haar man- aan tijdens een gesprek in het gloednieuwe onderkomen in Leeuwarden.

Tryater huist hier sinds kort en beschikt daarmee nu over een eigen zaal en een sfeervolle artiestenfoyer, na jaren te hebben gebivakkeerd in een donkere loods op een industrieterrein. Het monumentale pand aan de rand van de binnenstad -de voormalige kunstacademie- werd voor een symbolisch bedrag gekocht van de gemeente en is voor ruim drie miljoen gulden verbouwd.

Zelf zegt Thie over zijn aanpak: ,,Mijn voorgangers wilden Tryater graag doen lijken op gezelschappen in de Randstad. Ze zochten stukken uit die vooral voor stadsmensen interessant zijn en hielden zich niet bezig met de eigen kracht. Ons publiek bestaat voor een groot deel uit mensen met een mbo-opleiding. Daar moet je rekening mee houden, anders sta je voor lege zalen.''

Jan Arendz: ,,Wij zijn altijd bezig met: snappen ze het wel?'' Theatergroep Tryater deinst dan ook niet terug voor hilarisch volksspektakel, naast zeer serieuze, klassieke stukken. Het betekent geenszins dat Jos Thie concessies doet aan zijn ideaalbeeld van theater. ,,Zoals Tryater nu is, zo moet theater volgens mij zijn'', zegt hij. ,,Wat wij doen is mijn smaak.''

Tryater wil amuseren, verwonderen, opvoeden en luis in de pels zijn. Daarnaast plaatst het gezelschap elk stuk in een herkenbare, maatschappelijke context. Thie: ,,De plattelandsproblematiek is voor ons altijd leidraad, of we nu 'Hamlet' spelen of de kleutervoorstelling 'Pake in de kast' die Bouke Oldenhof voor ons schreef. Bij andere groepen zijn de ensceneringen haast altijd geïnspireerd op grootstedelijke situaties. Bij ons gaat het over gevoelens van vervreemding, verzet tegen de afkalvende gemeenschapszin of het imago van het Fries.''

Scènes spelen zich bijvoorbeeld af in een dorpscafé, of buiten op het land. Niet zelden treden dorpsgekken en boeren op de voorgrond. ,,En wij werken niet vanuit cynisme en ironie maar vanuit warmte, vanuit oprechte belangstelling voor wat ons publiek beroert. Maar we hebben ook een voortrekkersfunctie, confronteren mensen met nieuwe ontwikkelingen, zoals de komst van asielzoekers en de toename van geweld.''

Met deze formule heeft de groep een grote schare (ook hogeropgeleide) trouwe fans aan zich weten te binden. Die gaan naar Tryater zoals ze naar SC Heerenveen gaan. ,,Tachtig procent van ons publiek ken je van kop, onvoorstelbaar eigenlijk'', zegt Jan Arendz. Soms is dat benauwend, geeft hij toe. ,,Na een voorstelling begeven we ons altijd tussen de mensen om de reacties te horen. Je wordt dan wel eens wat al te joviaal bejegend. Maar aan de andere kant: wij kunnen niet zonder die geluiden.''

Tryater komt voort uit het Friese amateurtoneel, dat nog steeds levendig is in alle hoeken van de provincie. In het begin was het artistieke niveau niet al te hoog, maar in de loop van de jaren zeventig werden allerlei zaken professioneler aangepakt. Zo volgden de acteurs intern een opleiding. ,,In 1985 kregen we eindelijk rijkserkenning'', vertelt Arendz.

Inmiddels is Tryater niet alleen hét uithangbord van de Friese cultuur, maar sinds enige tijd ook een bekende naam in het Nederlandse theaterwereldje. ,,We worden alleen nog niet vaak genoeg gerecenseerd in de landelijke kranten'', vindt Arendz.

Bijna alle zeven vaste Tryater-acteurs zitten al minstens twintig jaar bij de groep. Intussen zijn het veertigers en vijftigers, die niet van plan zijn nog eens een ander gezelschap te proberen. ,,Ik kan hier zoveel verschillende dingen doen'', zegt Marijke Geertsma, die het ook geen punt vindt kleine rollen te spelen. Als het in de provincie maar gonst omdat Tryater weer iets nieuws op de planken heeft. Maar nu en dan krijgen de acteurs de kans persoonlijk te schitteren, zoals Geertsma eerder dit jaar deed in 'Medea'.

Verder telt het gezelschap diverse jongere medewerkers zonder vast contract, zoals Tamara Schoppert, die van 20 december tot en met 6 januari in het Martiniplaza Theater in Groningen optreedt in de Nederlandstalige versie van 'Ronja de roversdochter'. Tot nu toe viel ze vooral op als hoofdrolspeelster in 'Pak' m Stanzi', een van oorsprong Engels stuk over een meisje dat zich letterlijk ontworstelt aan de verwachtingen van haar ouders en echtgenoot: de voorstelling had de vorm van een showworstelwedstrijd.

Tamara Schoppert staat ook in 'Walther P5'. Alle veertien- en vijftienjarigen in Friesland krijgen dit stuk over 'conflicthantering' te zien. Eerder werd op scholen in en buiten Friesland ook al ruim duizend keer 'Nee! tegen geweld' gespeeld, gemaakt naar aanleiding van de dood van Meindert Tjoelker in 1997.

Voor de schoolprojecten werkt Tryater samen met een bureau dat eveneens is gehuisvest in het nieuwe gebouw. De Jeugdtheaterschool zetelt hier ook. Jos Thie hoopt dat Tryater daar in de toekomst nieuwe spelers van kan betrekken, want goedopgeleide, jonge, Fries-sprekende acteurs zijn dungezaaid.

Overigens is taal binnen het gezelschap voortdurend onderwerp van gesprek. De meeste voorstellingen zijn Friestalig, andere gemixt met Nederlands of een dialect. Elke jaar wordt een aantal stukken al dan niet vertaald opgevoerd in Groningen en Drenthe. Tijdens het vorige Oerol-festival speelde Tryater in de duinen het dramatische gedicht 'Peer Gynt' in het Mezlanzers, een Terschellings dialect.

Ook werkt Tryater sinds vier jaar met zo'n veertig andere groepen uit minderheidstaalgebieden in Europa samen in het zogeheten Offspring-project. Ervaringen, spelers en stukken uitwisselen is het doel en er zijn plannen voor een internationale productie. Bovendien is er een Fries televisiedrama in de maak. Terecht noemt Tryater zich 'het meest veelzijdige theatergezelschap van Nederland'.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden