Analyse

Trumps noodgreep naar acht miljard dollar voor de grensmuur gaat geschiedenis schrijven

Donald Trump. Beeld AFP

Of hij ooit gebouwd zal worden, is de vraag, maar de muur bij de grens van Mexico gaat dankzij Donald Trump wel de geschiedenisboeken halen. 

Met zijn beslissing om de noodtoestand uit te roepen – volgens het Witte Huis doet hij dat vandaag al – geeft hij het startsein voor een politiek en juridisch gevecht zoals de VS dat lang niet gezien hebben. Dat kan het machtsevenwicht veranderen tussen president, Congres en rechterlijke macht. En, waarschuwen critici van de president, de Amerikaanse democratie ondermijnen.

Het was de fractieleider van de Republikeinen in de Senaat, Mitch McConnell, die donderdagavond het nieuws bekendmaakte: de president zal vandaag de begrotingswet ondertekenen die op het nippertje de financiering van een aantal ministeries veiligstelt. Die wet geeft ook 1,4 miljard dollar voor 89 kilometer grenshek bij Mexico - een muur mag het niet worden – maar dat vindt Trump veel te weinig. Een betonnen muur bij Mexico langs een groot deel van de Amerikaanse grens is een van zijn belangrijkste verkiezingsbeloften, al zei hij er altijd bij dat Mexico die muur zou betalen. Hij gaat nu officieel verklaren dat er door de komst van vele migranten en asielzoekers naar de grens een nationale noodtoestand bestaat. In zo’n geval mag de president geld schuiven naar activiteiten om de noodsituatie het hoofd te bieden. In totaal zou hij bij onder andere het ministerie van defensie acht miljard dollar willen weghalen. Dat is meer dan het bedrag dat hij oorspronkelijk aan het Congres vroeg, en veel meer dan hij kreeg.

Steun

Opvallend genoeg verklaarde fractieleider McConnell gisteren dat hij de president in zijn voornemen steunt. De afgelopen weken sprak hij zich juist uit tegen het uitroepen van de noodtoestand. Een aantal andere Republikeinse senatoren zijn nog steeds tegen. “We hebben een crisis aan onze zuidgrens, maar geen crisis rechtvaardigt het schenden van de Grondwet”, zei senator Marco Rubio. Een aantal media, zowel linkse als rechtse, sloot zich daarbij aan. “De schade voor de Amerikaanse democratie dreigt blijvend te zijn, lang nadat deze regering alleen nog maar een muffe herinnering is”, fulmineerde de New York Times

Die critici zien Trumps noodtoestand als een doorzichtige poging een project uitgevoerd te krijgen waar het Congres nee tegen heeft gezegd. Als de Grondwet over iets duidelijk is, dan is het wel over wie het financieel voor het zeggen heeft. De uitvoerende macht, met de president aan het hoofd, mag geen dollar uitgeven die het Congres niet heeft toegewezen. Daardoor kon het ook gebeuren dat vorige maand 800.000 ambtenaren tijdelijk niet betaald kregen – vanwege het conflict over de muur was er 35 dagen geen geldige begroting.

Het Congres

Het Congres kan Trump de voet dwars zetten: een ‘wet van afkeuring’ kan de noodtoestand laten verdwijnen. De Democraten in het Huis van Afgevaardigden kondigden donderdag onmiddellijk zo’n wet aan. En de kans is groot dat die ook in de Senaat wordt aangenomen. De Republikeinen hebben daar een krappe meerderheid, 53 van de 100 stemmen. Er hoeven dus maar vier fractieleden over te lopen en de wet is er door. Dat was voor Mitch McConnell de afgelopen weken een belangrijke reden om te proberen Trump van zijn voornemen af te krijgen.

Paradoxaal genoeg moet de wet die Trumps noodtoestand in rook kan laten opgaan, door Trump zelf worden ondertekend. Spreekt hij in plaats daarvan zijn veto uit, dan moeten Huis en Senaat de wet opnieuw aannemen, met tweederde meerderheid. Of dat lukt, is de vraag. Als het niet lukt, heeft Trump zijn zin, maar wel ten koste van een breuk met zijn eigen partij en verdeeldheid in de Republikeinse fractie.

Historisch

Het is nog nooit eerder gebeurd dat er zulke politieke strijd ontstond rond de rechtmatigheid van een noodtoestand. Als het Congres die strijd verliest, krijgt de president een nieuw, en bijzonder krachtig, politiek wapen in handen. De Democratische voorzitter van het Huis van Afgevaardigden, Nancy Pelosi, waarschuwde de Republikeinen donderdag dat ze daar spijt van kunnen krijgen. Verwijzend naar de schietpartij vorig jaar op een school in Florida zei ze: “Jullie willen het over een nationale noodtoestand hebben? Laten we het dan eens over vandaag hebben, precies een jaar na opnieuw een uitbarsting van de epidemie van vuurwapengeweld in Amerika. Dat is een nationale noodtoestand, zou een Democratische president kunnen zeggen.”

Maar terwijl Republikeinen kunnen vrezen voor wat een Democratische president allemaal met dat nieuwe wapen zou kunnen doen – klimaatbeleid werd gisteren ook vaak genoemd – moet alleen al het bestaan van het wapen elke burger afgrijzen inboezemen, schreef politicoloog Yascha Mounk gisteren in het webmagazine Slate. Maar hij ziet dat nog niet. “Wat zo opvallend is aan Donald Trumps voornemen om een noodtoestand uit te roepen met zulke duidelijk bedrieglijke redenen, is dat hij niet eens de moeite neemt zijn toevlucht te nemen tot salamitactiek. Een politieke wetenschapper zou voor zijn college ‘hoe krijg je een dictatuur’ geen duidelijker voorbeeld kunnen verzinnen. Als Republikeinse senatoren als Mitt Romney en Ben Sasse niet bereid zijn in opstand te komen tegen deze goedkope machtsgreep van Trump, dan zullen ze het nooit doen.”

Als de politiek Trump niet kan of wil stoppen, kunnen rechters het dan doen? De Democraten zullen het in ieder geval proberen, beloven ze. Het Huis van Afgevaardigden, waar ze de meerderheid hebben, zal bij een federale rechter, en uiteindelijk vermoedelijk voor het Hooggerechtshof, klagen dat de president de begrotingsbevoegdheid van het Congres negeert.

Het is mogelijk dat ze daar gelijk krijgen – in een soortgelijke zaak tegen de regering-Obama kreeg het toen nog door de Republikeinen beheerste Huis zijn zin van de rechtbank in Washington. Maar die zaak bereikte nooit het Hooggerechtshof. En daarin heeft nu een conservatieve meerderheid het voor het zeggen, die het Trump de afgelopen twee jaar niet al te moeilijk heeft gemaakt.

Behalve politici kunnen ook burgers en lagere overheden naar de rechter stappen, als ze door het uitroepen van de noodtoestand benadeeld zijn. Stadjes in Californië bijvoorbeeld, wanneer Trump zou besluiten dat wederopbouw na de grote bosbranden daar moet wijken voor de noodzaak van zijn muur. Of landeigenaren die er hun grond voor moeten afstaan. Zij zouden voor de rechter kunnen betogen dat een noodtoestand waar de president al een paar maanden op zinspeelt voor hij hem uitroept, helemaal geen echte, dringende noodsituatie kan zijn.

Maar het is lang geleden dat een noodtoestand door het Hooggerechtshof werd afgewezen. Rechters gaan niet graag op de stoel van de president zitten als die zich beroept op een van zijn kerntaken, het verzekeren van de veiligheid van het land en zijn inwoners.

Die rechtszaken kunnen bovendien lang duren, zeker wel tot eind 2020, wanneer Trumps eerste termijn afloopt. Of hij hij daarna nog een termijn krijgt, moet hij maar afwachten. Daarom is die noodtoestand ook zo’n slecht idee, schrijft de conservatieve website The Washington Examiner. Want stel dat Trump al die zaken wint: “Het kan zomaar gebeuren dat hij nu met hulp van de Republikeinen een precedent schept ten gunste van de volgende Democratische president – terwijl daar niet eens een muur bij de grens tegenover staat.”

Lees ook:

Kan Trump de noodtoestand afkondigen om zijn zin te krijgen?

Kan Donald Trump de noodtoestand uitroepen en aan de slag gaan met zijn muur aan de grens met Mexico? Vrijdag suggereerde hij het, na het mislukken van een onderhandelingsrondemet de leiders van Democraten en Republikeinen in het Congres.

In de VS zijn nu al 31 noodtoestanden van kracht

Vandaag gaat de gedeeltelijke sluiting van de Amerikaanse overheid dag 22 in en daarmee is zij de langste ooit. De gevolgen worden steeds voelbaarder, en het scenario dat Trump de noodtoestand uitroept steeds realistischer.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden