Interview

'Trump vernielt letter en geest van de grondwet'

Beeld Patrick Post

Het jongste boek van Russell Shorto gaat over de Amerikaanse revolutie, en het Nederlandse aandeel in het gedachtegoed daarachter - dat nu zwaar onder druk staat. "De manier waarop Donald Trump omgaat met het begrip vrijheid is angstaanjagend."

Twee van de zes hoofdpersonen die Russell Shorto voor zijn nieuwste boek heeft uitgekozen om het verhaal van de Amerikaanse Revolutie te vertellen, hebben Nederlandse wortels. Dat is niet zo verwonderlijk, want de befaamde Amerikaanse historicus mag graag benadrukken dat Nederlanders een belangrijke rol hebben gespeeld in de geschiedenis van zijn land. Hij heeft er diverse boeken over geschreven, onder andere ‘Nieuw-Amsterdam: de oorsprong van New York’.

“Begin deze eeuw woonde ik in New York, en ik wilde weten hoe het toch kan dat deze stad zo afwijkt van andere steden in de VS. Dat ligt voor een deel aan de Nederlandse invloed”, vertelt hij tijdens een bezoek aan Amsterdam. “Toen ik daar onderzoek naar deed bemerkte ik tot mijn verbazing dat veel collega-historici die oorsprong helemaal niet interessant vinden. Voor hen begint de echte geschiedenis van de VS na de Nederlandse periode. Dat vind ik heel merkwaardig, een simplificatie. Want de Amerikaanse geschiedenis is tevens die van Nederland. Dat heb ik willen laten zien in dit boek, ook in de keus van de hoofdpersonen.”

De Amerikaanse Revolutie vond plaats tussen 1765 en 1783. Onderdeel daarvan was de Onafhankelijkheidsoorlog die in april 1775 begon. De dertien kolonies in het oosten van Noord-Amerika riepen een jaar later, op 4 juli 1776, hun onafhankelijkheid uit. Deze Fourth of July is een nationale feestdag. De oorlog duurde nog tot september 1783 toen het moederland Groot-Brittannië zich gewonnen gaf.

Wat was de Nederlandse invloed op de Amerikaanse Revolutie?

“Je moet het zien in het bredere verhaal van de Nederlandse Verlichting in de zeventiende eeuw, de tijd van de Republiek der Verenigde Nederlanden. Die was het zaad van de Europese Verlichting in de achttiende eeuw, en uiteindelijk ook van de Amerikaanse Verlichting. Een begrip als vrijheid kwam op, de rol van het individu werd sterker, er ontstond verzet tegen de macht van monarchieën. 

"Die golf is bij de Nederlanders begonnen, en versterkt door denkers als Baruch Spinoza, René Descartes en Galileo Galilei. Britten, maar aanvankelijk zeker ook Nederlanders, trokken naar Amerika en stichtten er kolonies. Nederlanders hadden hun specifieke handelsgeest, hun eigen manier van zaken doen, zij streken neer in wat nu New York en omgeving is, en toen Nieuw-Nederland werd genoemd.

“De leiders van de Amerikaanse Revolutie hebben die golf van de Verlichting uit Europa in hun richting gekanaliseerd. Daarom besloot ik er een boek over te schrijven.”

In de Amerikaanse grondwet die de founding fathers opstelden en die nog steeds geroemd wordt wegens de eenvoudige maar krachtige tekst, neemt vrijheid een centrale plaats in. Het is ook de ondertitel van uw boek. Die vrijheid gold echter niet voor iedereen, de slavernij bleef.

“Vanuit een moreel oogpunt en vanuit het perspectief van 2018 is dat natuurlijk absurd. In die tijd waren er trouwens ook al veel mensen die zeiden: slavernij is immoreel en moet onmiddellijk afgeschaft worden. Zelfs George Washington, de eerste president, was die mening toegedaan, maar toch hield hij zelf slaven op zijn plantage. Hij ervoer dat als een persoonlijke tekortkoming. De argumenten die hij aanvoerde - bijvoorbeeld dat iedere plantagehouder slaven hield, dat je dus wel moest - kunnen wij nu verwerpen, maar gingen voor hem wel degelijk op. Hij zat klem. Als auteur moet je dat allemaal in de context van de tijd plaatsen. Maar tegelijkertijd verbaast het me wel dat dit land, de Verenigde Staten, gesticht is met dit gebrek.”

Het leidde driekwart eeuw later tot de Burgeroorlog.

“Jazeker, doordat het probleem bij de onafhankelijkheid niet was opgelost. Het ging trouwens niet alleen over de slavernij, maar ook over de verhouding tussen de staten en de federale regering. Het land bleef er ook na de Burgeroorlog verdeeld over, eigenlijk tot op de dag van vandaag.”

In veel lijstjes van collega’s van u staat George Washington niettemin bovenaan als de beste president die de VS ooit gehad hebben. Bent u het daarmee eens?

“Het presidentschap is hem overkomen, iedereen vond dat hij de aangewezen persoon was, hij móest het doen. Hij was echt een unieke man. Het was een heel bijzondere en moeilijke tijd, niemand wist of het allemaal wel zou lukken en of die onafhankelijkheid blijvend was. Ik denk dat veel mensen van mening zijn dat Washington de beste was omdat hij er als eerste president in geslaagd is iets te vestigen wat van blijvende waarde was. Althans tot de dag van vandaag - misschien loopt het nu op z’n eind, ik weet het niet.”

Met deze bezorgde woorden springt Shorto soepel over van de eerste naar de 45ste president, Donald Trump, die onlangs door een collega-historicus werd neergezet als de allerslechtste president ooit. 

Sean Wilentz, hoogleraar aan Princeton University, ging in een artikel in The New York Times het beruchte rijtje af van notoir zwakke presidenten: Andrew Johnson, James Buchanan, Franklin Pierce, en ja, ook George W. Bush. De een bracht het er nog beroerder van af dan de ander. Maar gelet op zijn prestaties in het eerste jaar van zijn presidentschap - of beter: het gebrek daaraan - verslaat Donald Trump ze stuk voor stuk. Met afstand. Hij is een kolossaal fiasco, aldus Wilentz.

Tekst loopt door onder de afbeelding

Beeld Patrick Post

Ook Shorto is hard over de huidige president. Hij vindt vooral dat de vrijheid die bij de Amerikaanse Revolutie bezongen werd en die sindsdien zo’n centrale plaats inneemt in de samenleving, in gevaar is. “De manier waarop Trump met dat begrip omgaat is angstaanjagend. Het is overduidelijk dat hij compleet ingaat tegen de geest en de letter van de documenten die de founding fathers meer dan twee eeuwen geleden hebben opgesteld.”

U doelt dan vooral op de vrijheid van godsdienst en van meningsuiting die in het eerste amendement op de grondwet worden gegarandeerd?

“Ja. Hoe kun je volhouden dat we in dit land nog vrijheid van godsdienst hebben als de president een specifieke religie in een verdachte categorie zet, de islam? Dat was bijna het eerste wat Trump deed toen hij aantrad. En de man heeft de pers de vijand van het volk genoemd. Mijn lieve hemel, hoe schandelijk kun je zijn! 

"En wat ik misschien nog erger vind, is dat de Republikeinen in het Congres het allemaal laten gebeuren. Ze durven niet tegen Trump te zeggen: nu gaat u te ver, dit is ongehoord. Nee, hoor. Paul Ryan en Mitch McConnell (de Republikeinse voorlieden in respectievelijk het Huis van Afgevaardigden en de Senaat - red.) laten hem gewoon begaan. Angstaanjagend. Je vraagt je serieus af hoe je als land hiervan kunt herstellen.”

Is de vrijheid van de pers wel in gevaar? Kwaliteitskranten als The Washington Post en The New York Times groeien als kool en komen met de ene na de andere onthulling over de regering-Trump. Niemand legt ze toch iets in de weg?

“Het zijn gouden tijden voor dit soort kranten, dat klopt. En de pers staat inderdaad nog fier overeind. Maar mijn punt is dit: als een president schandalige dingen zegt die regelrecht tegen de grondwet ingaan, en zijn eigen mensen, zijn eigen partijgenoten, komen daar niet tegen op, dan kan er van alles gebeuren. Trump heeft dan vrij spel. Bij zijn presidentiële besluiten om de immigratie te beperken, hielden de rechtbanken hem aanvankelijk gelukkig nog tegen. Maar wie stopt hem als hij via dergelijke besluiten de pers aan banden probeert te leggen?”

Waarom staan de Republikeinen zich zo vierkant achter de president?

“Ze weten dat veel van hun kiezers toch nog steeds achter Trump staan, en die kiezers willen ze niet tegen de haren instrijken. Bovendien willen ze snel maatregelen doordrukken nu ze zowel het Witte Huis als de meerderheid in het Congres hebben. Kijk naar de belastingwet. De Republikeinen hebben haast omdat ze op de lange duur demografisch gezien in de verdrukking komen. Het aandeel van de bevolkingsgroepen die geneigd zijn op de Democraten te stemmen neemt namelijk toe, zoals Hispanics.

“De Republikeinen proberen het tij wel te keren door de grenzen van kiesdistricten zo te veranderen dat dat gunstig voor hen uitpakt, maar rechters houden dat nu nog geregeld tegen.”

Misschien verandert de situatie als de Democraten in november de verkiezingen winnen en de meerderheid her- overen in Senaat en Huis van Afgevaardigden. En misschien wordt Trump wel afgezet via een impeachment.

“Ik weet niet of dat gaat gebeuren en ook niet of we daar veel mee zouden opschieten. Want dan krijgen we vicepresident Mike Pence in het Witte Huis, en die is in een bepaald opzicht nog erger. Want Pence is een steile Republikein met zeer conservatieve ideeën, ideologisch sterk gekleurd. Als hij Trump opvolgt, heeft hij de kans om een geestverwante vicepresident aan te wijzen. Anders dan Trump is hij slim. En wat die meerderheid in het Congres betreft: stel dat de Democraten die krijgen, wat lang niet zeker is, dan is het maar de vraag of ze daar verstandig mee omgaan. Dat wordt heel interessant. Het is een instabiele tijd, met veel onzekerheden. Niemand weet wat er gaat gebeuren.”

Het imago van de VS in de wereld wordt er al met al niet beter op.

“Nee, het is krankzinnig, en het gaat van kwaad tot erger. Ik hoop dat het een keer stopt.”

Eén ding lijkt zeker: Trump gaat uw boek niet lezen.

“Dat denk ik ook niet. Maar dat kun je van elk boek wel zeggen.”

Russell Shorto

Historicus Russell Shorto (Johnstown 1959) kreeg in Nederland bekendheid met zijn boek ‘Amsterdam: Geschiedenis van de meest vrijzinnige stad ter wereld’ (2013), over de stad waar hij zelf woonde. Voor zijn bijdragen kreeg hij een lintje: Ridder in de Orde van Oranje-Nassau.

De tekst loopt door onder de afbeelding.

Beeld RV

Lied der Revolutie

Vier jaar lang trok Russell Shorto zich terug in zijn woning in de heuvels van Maryland om over de Amerikaanse Revolutie te schrijven, aan de hand van zes personen uit die tijd. Onder hen zijn de eerste Amerikaanse president George Washington en diens tegenstrever, de geharnaste Britse minister van overzeese zaken George Germain, volgens velen schuldig aan het verlies van de dertien Britse kolonies aan de overkant van de Atlantische Oceaan.

Verder komt een Indiaan met de bijnaam Cornplanter (Maïsplanter) voorbij, en ene Abraham Yates, een schoenmaker uit New York die zich opwerkt. Beiden hebben Nederlandse wortels.

Shorto schreef eerder over de Nederlandse oorsprong van New York, en over Amsterdam waar hij zes jaar woonde en directeur was van het John Adams Institute.

Russell Shorto: Lied der Revolutie. Geschiedenis van de Amerikaanse vrijheid. Vert. Bep Fontijn en Willem van Paassen, Ambo/Anthos, 520 blz. € 29,99

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden