Column

Trump en Wilders passen in de tijd

Beeld anp

Wat verklaart de aantrekkingskracht van politici als Trump in Amerika en Wilders, eerder Fortuyn, in Nederland? Het veiligste antwoord is misschien dat zij met hun uitgesproken stijl voluit profiteren van de onzekerheid der tijden. De politieke orde van de 20ste eeuw loopt op zijn einde, een nieuwe ordening is nog niet gevonden. Het zijn ideale omstandigheden voor avonturiers. Of is er nog iets meer aan de hand?

De Duitse journalist Sebastian Haffner schreef in zijn dagboek 'Het verhaal van een Duitser' over de periode 1914-1933 in zijn land, dat in verwarrende tijden de massa het sterkst reageert op degene die het minst op haar lijkt. Normaalheid, tezamen met deskundigheid, kan populair maken, maar adoratie en vervloeking is slechts de buitengewoon abnormale, door de massa geheel onbereikbare man beschoren.

Hoewel ik altijd huiverig ben voor de psychologische factor in politieke analyses, uit de lucht gegrepen is deze notie niet. Trump en Wilders lijken in weinig op de doorsneeman. Dat gold ook voor Fortuyn. Haffner voegde er nog een element aan toe: het stemgeluid van de profeet, dat tegelijkertijd aanklacht, eis en belofte meevoert. Ook dat element is in Trump en Wilders herkenbaar. Ze spreken, zoals Haffner schreef over zijn tijdgenoten Rathenau, een liberaal, en Hitler, de nationaal-socialist, dwingend en overtuigend, eisend en wervend.

Opportunistisch
Bezien vanuit de traditionele orde (die in de jonge democratie van de Weimarrepubliek nog niet bestond) zijn de stijl en het geluid van zulke nieuwkomers allicht bedreigend en al gauw extreem, zeker als die orde zelf geen geruststellende antwoorden meer produceert. Maar de relevante vraag is of Trump en Wilders, eerder opportunistisch dan constructief zoekend naar mogelijkheden tot machtsvorming, toch niet onderstromen raken en naar de oppervlakte brengen die in de machtscentra over het hoofd zijn gezien.

In het blad Foreign Affairs, onlangs geheel gewijd aan het thema ongelijkheid, wijst de Amerikaanse politicoloog Ronald Inglehart erop dat de polarisatie niet langer gaat over economische kwesties, zoals in de vorige eeuw, maar over waarden en identiteit. Bij de grote sociaal-economische ongelijkheid komt de verdelingsvraag wel weer terug, maar op dit moment bepaalt de identiteitspolitiek nieuwe verhoudingen en is de boel door veranderingen op veel terreinen onrustbarend sterk in beweging.

Een historische breuk voltrok zich in de Nederlandse politiek in 1994, toen PvdA en VVD met hun coalitie het confict tussen de werkende en de midden- en hogere klassen voor geslecht verklaarden. Dat moment kan worden beschouwd als het begin van het einde van de politieke orde, die het CDA een middenpositie schonk tussen de PvdA links en de VVD rechts.

Verbleking
Paars doorbrak deze grenzen en gaf daarmee het signaal af dat het electoraat free for all was. En niet alleen het electoraat, ook de partijvorm. Wat Trump nu laat zien in zijn conflictueuze verhouding tot de Republikeinse Partij, vertoonde Fortuyn al in 2002 toen hij, uit Leefbaar Nederland gestoten, met een inderhaast gevormde nieuwe lijst doorging. Wilders heeft die lijn met zijn eenmanspartij de PVV voortgezet. Het verbleken van politieke inzet en vorm verklaart de turbulentie en de verbrokkeling.

Een onderstroom die hier en in Amerika wel steeds zichtbaarder wordt is de combinatie van cultureel rechts en sociaal-economisch links. Behoudend in alle opzichten lijkt adequater. De begrippen links en rechts zijn eerder verwarrend dan verhelderend. Zo kwalificeerde Wilders het gedoogkabinet Rutte I (VVD, CDA, PVV) als 'het meest rechtse kabinet aller tijden', terwijl door zijn invloed grote ingrepen in de sociale zekerheid (WW, ontslagbescherming, ouderenzorg) tot taboe werden verklaard. Tegelijk zette dit kabinet, gesteund door de PvdA en D66, de in de EU afgesproken straffe bezuinigingspolitiek door.

De weerstand tegen de economische ongelijkheid neemt toe, terwijl de acceptatie van culturele ongelijkheid afneemt. Dat is precies de kaart die Trump en Wilders spelen, en die laat zien waarom de PvdA uiteen wordt gereten en ook de VVD het lastiger krijgt.

Na van de val van de Muur in 1989 brak niet het liberale paradijs aan, al leek dat even zo, maar sloeg in de economische en sociale sfeer de vrijheid door en kwam de gelijkheid steeds verder in de knel. Trump en Wilders zijn de symptomen van wat er misgaat en moeten daarom, dwars door hun populistische retoriek heen, serieus worden genomen.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden