Column

Trump en de Russen: hoe de realiteit soms fictie kan overtreffen

Beeld EPA

Het zou stof kunnen zijn voor een politieke thriller. Een grote mogendheid manipuleert de verkiezingen in een rivaliserende staat en brengt daar de kandidaat aan de macht die het best haar eigen belangen dient. Is het zo met Donald Trump gegaan? 

Het lijkt te fantastisch voor woorden, maar de realiteit overtreft soms wat in fictie door niemand zou worden geloofd. Intussen wordt het onwaarschijnlijke plot almaar realistischer. Niet dat Trump een Russische agent zou zijn. Zoiets veronderstelt vooropgezet dubbelspel en dat lijkt me voor de huidige president van de VS te hoog gegrepen. De man gelooft ongetwijfeld rotsvast in zijn eigen missie. En niemand kan zich zo succesvol uitgeven voor een kampioen als wie er rotsvast van overtuigd is werkelijk die kampioen te zijn.

Trump is voor Poetin de ideale infiltrant omdat hij behoort tot het kamp dat van oudsher niets van Rusland hebben moet. Het communisme is voorbij, over de Sovjet-Unie praat niemand meer, maar dat betekent niet dat de verhoudingen tussen beide grootmachten veel veranderd zijn. Noch de argwaan van de gemiddelde Republikein jegens wat tot voor kort schuil ging achter een ijzeren gordijn. Een Republikeinse president, overlopend van ostentatief patriottisme, is een ideale Russische ‘mol’, juist omdat niemand dat van hem verwacht. Trumps aanvankelijke genegenheid voor zijn goede vriend Poetin gooide misschien wat roet in het eten, maar ook dat is hem vlot afgeleerd.

Verrassingselement

En oude politieke wet zegt: wie iets drastisch wil veranderen, moet komen uit het kamp dat zich daartegen het hardst verzet. De Gaulle wist dat toen hij, op mandaat van kiezers die Algerije voor eeuwig Frans wilden houden, instemde met de onafhankelijkheid daarvan. Nixon wist het toen hij, als aarts-anticommunist, op bezoek ging bij Mao Zedong. En Ronald Reagan toen hij op IJsland met Michail Gorbatsjov sprak over een einde aan de wapenwedloop.

Die kracht van alle drie was dat zij wisten wat zij deden. En wisten dat zij zich dat konden veroorloven. Hun tegenstanders dáchten er niet over in het geweer te komen tegen een president die plots deed wat zij altijd al wilden. En hun eigen achterban was te verbijsterd om adequaat en op tijd tegenspel te bieden. Toen hun partijgenoten uit hun verdoving ontwaakten, was het te laat.

Donald Trump heeft waarschijnlijk geen idee van wat hij uitricht, maar dat maakt hem voor Poetin des te bruikbaarder. Hij doet in de VS en in de trans-Atlantische betrekkingen hetzelfde als wat de partijen van extreem rechts onder dezelfde Russische zegen binnen Europa doen: verwarring zaaien, wantrouwen kweken, de bevolking verdelen en daarmee de samenleving en de staat verzwakken. Wie binnenshuis ruzie maakt, staat weerloos tegenover de boze buurman: ook dat is een oude politieke wijsheid.

Gevaar isoleren

Hoe reageer je daarop als westerse bondgenoot van Amerika – en als weldenkend politicus in Amerika zelf? Het gevaar isoleren is vooralsnog misschien de beste remedie. Binnen de Navo lijkt die oplossing nu te worden uitgeprobeerd. ‘De Navo laat Trump in de waan dat hij de bestrijding van terreur op de agenda zet, maar kiest toch haar eigen koers,’ zo constateerde deze krant. Anders gezegd: voor de bühne voert zij een toneelstukje op waarin alleen de hoofdrolspeler van harte gelooft. In de coulissen blijft zij zoals vanouds haar verstand gebruiken.

Voor een democratie is dat een wonderlijke terugval in een praktijk van eeuwen her. Dat het functioneren van de zichtbare macht niet meer is dan een politieke liturgie waarmee niet zozeer het volk als wel de machthebber zelf een rad voor de ogen wordt gedraaid, roept reminiscenties op aan de Beierse koning Ludwig, die de staatsmacht aan zijn raadslieden overliet om zich zelf te verlustigen in de bouw van het sprookjespaleis Neuschwanstein, waarvan de esthetiek later zou herleven bij Walt Disney – en Donald Trump.

Maar meer nog doet het denken aan de ‘Potemkin’-dorpen waarmee de gelijknamige Krim-gouverneur aan het eind van de 18de eeuw de Russische tsarina Katharina II een rad voor ogen draaide. Het door oorlog verwoeste gebied moest in hoog tempo worden herbouwd. Te hoog voor wat Potemkin op de been kon brengen. Dus versierde hij de route waarlangs de tsarina de voortgang inspecteerde links en rechts met decorstukken die de indruk wekte van welvarende dorpen. In zijn eerste Kuifje-album heeft Hergé er de Sovjet-versie van gegeven.

Of zo’n Potemkin-strategie met Trump ook werken zal, weet ik niet. En ook niet of Poetin alleen maar baat heeft bij diens presidentschap. Trumps onvoorspelbaarheid kan zich ook tegen de Russische belangen richten. De geschiedenis zit vol met onbedoelde gevolgen van politieke slimmigheidjes – soms met catastrofale consequenties.

Maar bedenken we dan dat heel dit plot alleen maar fictie is, stof voor een onwaarschijnlijke politieke thriller. Het zijn fantasietjes van een schrijver of columnist die hardnekkig blijf vertrouwen in de menselijke rationaliteit – en intussen niet durft te geloven wat zijn ogen zien.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden