Trouw verkiezingsgids: wat staat er op het spel?

In Oekraïne wordt al volop gestemd.Beeld epa

Het is een drukke dag voor de democratie. In drie landen zijn er vandaag verkiezingen: in Oekraïne, in Tunesië en in Brazilië mogen de kiezers vandaag hun stem uitbrengen. In alle drie de landen wordt het spannend. In Oekraïne gaat het om de strijd tussen het westen en het oosten, in Tunesië zijn het de tweede verkiezingen nadat daar de Arabische lente begon en in Brazilië moeten ze kiezen tussen de vrouwelijke kandidaat Rousseff en 'de Oliebol'. Trouw zet voor u op een rij tussen wie er gestreden gaat worden, wat er op het spel staat, en wat eraan vooraf ging.

De oliebol van Brazilië

Tijdens de eerste verkiezingsronde bleef kandidaat Aécio Neves enigszins in de schaduw van de twee vrouwelijke kandidaten, president Dilma Rousseff en Marina Silva. Hij leek er helemaal niet zo'n zin in te hebben. Pas begin 2014 werd hij formeel presidentskandidaat namens voor de centrum-rechtse PSDB en haalde hij de tweede ronde, nadat Marina Silva politiek werd verslagen door Dilma Rousseff van de linkse arbeiderspartij PT, die al twaalf jaar aan de macht is.

Oliebol is een vrije vertaling van de Braziliaanse snack coxinha. Er wordt een elite mee bedoeld, die zich als politiek correct presenteert, maar zich graag onderscheidt van het plebs. De etymologische oorsprong ligt bij de bijnaam voor foute politiemannen, die in de jaren tachtig de snack als lunch nuttigden en het volk met geweld onderdrukten.

Maar de tegenstelling elite-volk gaat niet helemaal op voor kandidaat Neves (54). Deze ex-gouverneur met de reputatie van playboy, trekt ook veel stemmers onder de nieuwe middenklasse van Brazilië. Als een ware moraalridder belooft Neves zijn kiezers de corruptie en inflatie te bestrijden met een 'choque de gestão', een 'beleidsschok', oftewel een grote schoonmaak in het ambtenarenapparaat en de overheidsuitgaven.

Neves heeft een aantal mysteries om zich heen hangen die hem kwetsbaar maken als kandidaat. Zijn cokegebruik is een publiek geheim, maar heeft hij altijd ontkend. Hij is ook beticht van openbare dronkenschap en hij weigerde al eens een blaastest, waarna zijn auto in beslag werd genomen. In 2009 zou Neves zijn toenmalige vriendin en plein public in een hotel een klap hebben uitgedeeld. De ernstigste aantijging die hij tijdens de campagne over zich heen kreeg, was echter een primeur van de krant Folha de São Paulo, die ontdekte dat Neves tijdens zijn gouverneurschap met overheidsgeld een vliegveld had laten aanleggen op de grond van een achteroom, vlakbij zijn eigen landgoederen.

De 'oliebol' van Brazilië, Aécio Neves.Beeld reuters
Tunesische vrouwen brengen hun stem uit.Beeld epa

Weinig animo in Tunesië

Na de Arabische Lente hadden de mensen in Tunesië de hoop dat alles beter zou worden, maar inmiddels lijdt het land aan politieke moeheid want er is de afgelopen jaren maar weinig verbeterd.

De parlementsverkiezingen zijn de tweede sinds de val van het dictatoriale en corrupte regime van Zine al-Abidine Ben Ali, begin 2011. Alles wijst erop dat de opkomst laag zal zijn. Dat is opmerkelijk, want er staat veel op het spel. Het is de vraag of de parlementsverkiezingen, die in november worden gevolgd door presidentsverkiezingen, de democratische transitie consolideren?
Er tekenen zich twee machtsblokken af: een islamitisch, en een seculier. Daarnaast bestaat er de de mogelijkheid van hernieuwde polarisatie.

Aan de verkiezingen doen talrijke partijen en partijtjes mee. Maar vrijwel alle aandacht gaat uit naar Ennahda en Nidaa Toenès. Het nadrukkelijk seculiere Nidaa Toenès staat aan de ene kant van het politieke spectrum, maar echt vertrouwen geeft die partij niet, want er lopen talrijke prominenten uit het verjaagde regime van Ben Ali in de partij rond. Het is wel de partij die pal staat voor de scheiding van kerk en staat.

Aan de andere kant treffen we Ennahda. Die partij begon in de jaren zeventig als een aftakking van de Moslimbroederschap en was decennialang verboden. Ondertussen moderniseerde partij-ideoloog Rached Ghannouchi het discours van de politieke islam op niet eerder vertoonde wijze. Hij pleitte voor democratisch pluralisme en voor gelijkheid tussen vrouwen en mannen. Toch slaagde Ennahda er na de verkiezingen van 2011 niet in het wantrouwen bij de seculiere elite in en rond Tunis weg te nemen. Aarzelend optreden tegen extremistische moslims en pogingen een referentie naar de sharia in de nieuwe grondwet op te nemen, voedden de angst dat de partij een geheime islamiseringsagenda heeft. Het in 2012 opgerichte Nidaa Toenès spon daar garen bij en manifesteerde zich nadrukkelijk als een partij in de seculiere traditie van president Habib Bourguiba, de man die Tunesië met harde hand moderniseerde.

Geen belangstelling
Analisten en opiniepeilers breken zich het hoofd over het gebrek aan belangstelling voor de verkiezingen. De dictator werd verjaagd, er kwamen vrije verkiezingen die uiteindelijk resulteerden in een nieuwe grondwet, algemeen gezien als de meeste liberale van de Arabische wereld. Toch iets om zuinig op te zijn, zou je denken. Zeker wie bedenkt hoe het met de andere 'Lentelanden' is afgelopen. Buurland Libië verviel tot chaos, Egypte viel terug in de militaire dictatuur, Syrië wordt verscheurd door burgeroorlog. Waarom slagen politici er dan niet in de Tunesische kiezer te enthousiasmeren?

Die is 'politiek-moe' luidt een veelgehoorde verklaring en daar zit ook wel iets in. Want de postrevolutionaire periode was óók een politieke achtbaan met twee politieke moorden, een algemene staking, felle straatprotesten, politiek gekonkel en pas op het allerlaatst het besef dat alleen consensus tussen regering en oppositie het land van de afgrond weg kon trekken. Ja, zo bezien mag het feit dat die grondwet er kwam een wonder heten.

Maar dat laat onverlet dat er in de ogen van de doorsnee burger weinig verbeterd is. Zeker, er is vrijheid van meningsuiting, maar de buitenlandse investeerders heb je daar niet mee terug. Die vluchtten weg voor aanhoudende stakingen en de instabiele situatie in de regio. Gevolg is dat de werkloosheid opliep en de kosten voor levensonderhoud stegen. Terecht of niet, het idee heeft post gevat dat de Tunesische politici drukker waren met elkaar dan met de alarmerende economische toestand.

Een gewapende militair bekijkt de verkiezingsinformatie over de kandidaten.Beeld reuters

In Oekraïne kun je de politiek niet ontlopen

Hoe anders dan in Tunesië liggen de zaken in Oekraïne. Daar staan de mensen te trappelen om naar de stembus te gaan. In Kiev kun je de politiek niet ontlopen. Ludieke uitingen als toiletpapier en chocoladepoppetjes met de beeltenis van Vladimir vinden gretig aftrek. Minder ludiek zijn de schreeuwende verkiezingsposters waarmee een groot aantal partijen in de laatste dagen en uren voor de parlementsverkiezingen probeert te dingen naar de gunst van de kiezer.

Die kiezers hebben het niet gemakkelijk, als gevolg van het verbrokkelde politieke landschap. De Regiopartij van de verdreven president Viktor Janoekovitsj likt haar wonden en doet niet mee aan de verkiezingen, formeel vanwege de oorlog in het oosten. Enkele minder bekende partijen zijn in het ontstane vacuüm gestapt.

De partij van president Petro Porosjenko zal ongetwijfeld de meeste stemmen krijgen. Achter hem staan een aantal kleinere partijen die straks met Porosjenko een coalitie moeten zien te vormen. Die coalitie moet ook de nieuwe premier gaan leveren. Maar de zetelverdeling over de partijen bestrijkt slechts de helft van het totale aantal zetels. De rest wordt opgevuld door de winnaars onder de kandidaten in de districten. En veel leden van de Regiopartij zullen daar proberen alsnog door te dringen tot de volksvertegenwoordiging, maar ook de Vaderlandpartij van Joelia Timosjenko is weer aanwezig.

Campagne
Volgens de laatste peilingen zou rond de 30 procent van de mensen die willen stemmen nog niet hebben besloten op wie, en het is niet uitgesloten dat die keuze pas in het stemhokje wordt gemaakt. Verrassingen zijn dus niet uitgesloten.

Oekraïense parlementariërs lopen de kans te eindigen in een afvalcontainer. Want politici die corrupt zijn, horen volgens rechtse activisten in Kiev en omstreken niet thuis in het parlement maar in een vuilnisbak. Het is inmiddels een rage op Twitter. Onder #trashbucketchallange worden lokale en landelijke politici die ooit voor de pro-Russisch ex-president Janoekovitsj werkten vernederd.
De actie zegt veel over de polarisatie die momenteel plaatsvindt binnen de Oekraïense politiek. Onlangs nam het parlement al een 'zuiveringswet' aan. Mensen die langer dan een jaar voor Janoekovitsj hebben gewerkt, worden ontslagen en mogen voorlopig niet meer werken voor de overheid.

Niet overal naar de stembus
In de door pro-Russische opstandelingen uitgeroepen 'volksrepubliek Donetsk' zullen vandaag geen verkiezingen plaatsvinden. De opstandelingen willen volgende week hun eigen verkiezingen houden en zeggen met Kiev niets te maken te hebben.

Ondertussen gaan de gevechten in het oosten van het land gaan ondanks een staakt-het-vuren gewoon door. De Russisch-gezinde separatisten hebben al aangekondigd dat ze verschillende steden willen terugveroveren op het Oekraïense leger. In Oekraïne is de luwte voorlopig nog niet terug gekeerd en het blijft de vraag of dat na deze verkiezingen wel goed komt.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden