Trouw tot in den dood

interview | Het grote Trouw-logo is gisteren verwijderd van het vroegere Trouw-pand aan de Amsterdamse Wibautstraat. Kunstenaar Rayyane Tabet maakt er een kunstwerk van.

JOKE DE WOLF

Here today, gone tomorrow, is de toepasselijke titel van de installatie, waaraan Tabet op dit moment nog werkt. De club Trouw in Amsteram, die sinds de opening in 2009 uitgroeide tot een internationaal fenomeen, is zelf 'vandaag hier, maar morgen weg': op 3 januari 2015 wordt er voor het laatst gedanst in het voormalige drukkerijgedeelte in de kelder. Ook de vruchtbare samenwerking met 'grote' culturele instellingen, zoals het Stedelijk Museum, dat Tabet via-via uitnodigde, is daarmee bijna ten einde.

Maar ook is het een verwijzing naar de levenshouding van de jonge Libanese kunstenaar. In de nog vrijwel lege kelder vertelt Tabet enthousiast en beeldend over zijn project. Hij werd in 1983 geboren in Asjkoet, dertig kilometer van Beiroet, tijdens de Libanese burgeroorlog. Ook zijn grootmoeder, ouders, en jonge nichtjes zijn geboren tijdens een oorlog.

"'Hoe is het om geboren te zijn in een land in oorlog, en waar ook nu weer een oorlog gaande is?' vragen mensen me vaak. Een van m'n eerste herinneringen is dat mijn slaapkamer was weggeslagen door een bom. Ik weet nog dat ik daar stond, in de deuropening, en keek naar het gat, de plaats waar mijn slaapkamer was. Ik was blij: eindelijk zou ik een nieuwe, eigen kamer krijgen. Mijn ouders hadden mijn kamer al voor mijn geboorte ingericht, en mijn grootste wens was een andere kamer. Dus in plaats van een groot trauma, kwam het voor mij, als kind, juist als de mogelijkheid van een prettige verandering."

Niet dat hij nu, als hij kinderen zou hebben, ervoor zou kiezen om in een oorlogsgebied te wonen. Maar het past in Tabets theorie over de manier waarop je in de kunst met het verleden, en met de toekomst, kunt omgaan: vanuit het nu: zelfs als iets ergens maar heel kort is geweest en mensen het hebben gezien, gaat het deel uitmaken van de herinnering. En daarom is er geen noodzaak om de dingen die daarmee te maken hebben, krampachtig te willen bewaren. Integendeel: juist het tijdelijke is volgens hem het meest energiek.

Voor galeries en musea maakt hij vaak tijdelijke installaties die 'iets' te maken hebben met de geschiedenis van de plaats, zonder dat je meteen wordt overladen met informatie. "Ik ben zelf vaak maanden bezig met het onderzoek, maar de toeschouwers hoeven dat niet allemaal te weten - een galerie is geen klaslokaal." Tabet studeerde architectuur en beeldhouwkunst in Beiroet, New York en San Diego, en won verschillende kunstprijzen, vorig jaar nog bij de Biennale van Venetië. Toen hij werd gevraagd om een installatie te maken voor de Amsterdamse club Trouw - hij was nog nooit in Nederland geweest - kwam hij al snel uit bij de vroege geschiedenis van de krant die ooit als verzetskrant was ontstaan en eerder, tot het jaar 2000, in de kelderruimte gedrukt werd, en waarboven de redactie tot 2006 zat. Online vond hij de eerste pagina van de editie van eind augustus 1944, met de kop 'Trouw tot in den dood': eronder de namen van de 23 medewerkers die op 9 augustus waren gefusilleerd en de 'vriend en strijdmakker' die bij de arrestatie om het leven kwam.

undefined

Boodschap

Een gebeurtenis die inmiddels, in Nederland, tot de 'geschiedenis' behoort, maar in Libanon en op allerlei andere plaatsen op de wereld nog dagelijks plaats kan vinden. "De zin 'Trouw tot in den dood' greep me aan. Eerst typografisch, nog meer toen ik de betekenis wist. De zin heeft een ceremoniële of religieuze betekenis, zoals bij het trouwen voor de kerk, en ook bij het verspreiden van een boodschap, zoals in de krant. Daarnaast is er een nationalistische interpretatie, én je kunt het ook toepassen op de mensen die hier elke week komen dansen. Een jonge generatie die 'trouw' is aan de muziek en het uitgaan, en erg treurig is dat de club over een paar maanden ophoudt."

Tabet is geen kunstenaar die zijn kunstwerk als een statisch, 'af' ding wil zien. Voor de Biënnale van Venetië maakte hij bijvoorbeeld honderden betonnen blokjes, gebaseerd op de constructies van blokken die hij zelf vroeger maakte. Bezoekers konden er zelf mee schuiven en stapelen. En voor de groepstentoonstelling in Stedelijk Museum Bureau Amsterdam, over twee weken, maakt hij vóórdat de tentoonstellinscuratoren de ruimte inrichten, een grote tekening op de muur, die dus waarschijnlijk grotendeels overgeschilderd gaat worden.

Hetzelfde geldt voor de installatie die straks te zien is in de lege kelderruimte. "Ik wilde iets doen met de grote neonletters op de gevel, waar tot voor kort twee keer 'Trouw' staat. Ze zijn nu het uithangbord voor de club, eerder voor de krant. Ik hoorde dat de volgende eigenaar van het pand de grootste versie, rechtsboven op de gevel, er nu al af ging halen, en er geen bestemming voor had. Die letters, bij elkaar acht meter breed en twee meter hoog, staan de komende maand dus hier in de kelder, en het oranje licht zal als het goed is de hele ruimte verlichten. Ook heb ik 'tot in den dood' in kleinere letters van hetzelfde lettertype laten maken. Eind september, als mijn tentoonstelling is afgelopen, komen ze dan achter het kleinere Trouw-logo te hangen, zodat de zin opnieuw compleet is." Ook de huidige redactie van Trouw werd betrokken bij het project. Tabet vroeg of de krant de editie van eind augustus 1944 opnieuw wilde drukken, en dat gebeurde. De acht pagina's, gedrukt op modern krantenpapier maar op het oude formaat, kunnen de bezoekers gratis meenemen. "Zo zijn de verschillende lijnen uit de geschiedenis met elkaar verbonden, via een oude stencilmachine, de huidige krant en hun moderne pers, en deze ruimte. De lampen en de krant hebben, ondanks dezelfde naam, grote tegenstellingen. De neonletters zijn gigantisch en prominent aanwezig geweest, en nog steeds, maar relatief licht in betekenis. Deze editie van Trouw is 'licht' in gewicht, een dun krantje, maar inhoudelijk heel zwaar."

Een derde bouwsteen van de installatie is de oudste, maar ook de meest eigentijdse: 'tot in den dood' is namelijk ook een terugkerende zin in de Huzarenmars. Die defileermars werd in 1881 gecomponeerd, en klonk bijvoorbeeld nog bij het huwelijk van Willem-Alexander en Máxima. Tabet gaf een oude opname van de mars aan Club Trouw-dj Tom Trago, die er een mix van maakte. Trago vertraagde de opname 24 keer, (voor de 24 slachtoffers), zodat er een opname van 14 minuten ontstond. Samen met fluisterende stemmen, snaareffecten, en 24 stiltes, zal het permanent te horen zijn in de tentoonstelling, en daarnaast zal de dj het ook tijdens zijn gewone 'set' gebruiken om mee te mixen.

De hele installatie is tijdelijk, en zelfs de letters die eind september achter het kleine Trouw-logo komen te hangen, zullen verdwijnen bij het sluiten van de club. Voor Tabet is dat geen probleem. "Mensen proberen vaak zo krampachtig de wereld statisch te houden, omdat ze denken dat dat 'veilig' is, en zijn bang voor verandering. Ik geloof in het tegendeel: hoeveel gebouwen, landsgrenzen en dingen ook verdwijnen, de herinnering, de ervaring, die blijft. Juist met kunst kun je die ervaringen vastleggen en verrijken, laten zien wat er mogelijk is als je voorbij het bekende kijkt."

undefined

Rayyane Tabet

Rayyane Tabet, 'Here today, gone tomorrow', van 4 tot 28 september in 'De Verdieping', TrouwAmsterdam, Wibautstraat 127, Amsterdam. www.trouwamsterdam.nl. Tabet is ook deelnemer van 'This is the time. This is the Record of the Time', van 13 september tot 9 november in SMBA, Amsterdam, www.smba.nl.

undefined

Beiroet: hotspot voor hedendaagse kunst

Dat het culturele centrum dat Tabet uitnodigde naar Amsterdam, 'Beirut' heet, terwijl het in Caïro zit, is geen toeval. Beiroet is sinds een paar jaar hét centrum van moderne kunst in het Midden-Oosten. Volgens Tabet heeft het te maken met de grote veerkracht die de bevolking door de vele oorlogen heeft opgebouwd. "We hebben een klein land, geen regering, geen subsidies, en veel mensen studeren voor korte of langere tijd in het buitenland. Maar ze komen terug, en brengen nieuwe ideeën en geld mee. Expositieruimtes zijn zo ingericht, en de puinhopen blijken een grote stimulans voor kunstenaars te zijn. Net als de Dada-kunstenaars na WOI, of de abstract expressionisten na WOII, is kunst ook voor onze generaties een vruchtbare uitlaatklep."

undefined

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2023 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden