Trotski gokt en verliest

Aan het westfront eindigde de Grote Oorlog met een knal. Aan het oostfront met een diepe zucht. De Russen kampten met desertie en een revolutie. Het front viel in duigen. In Brest-Litovsk dicteerden de Duitsers de vredesvoorwaarden. Er straalde slechts één Russische ster: Leon Trotski.

Geen oorlog, geen vrede. Zo luidde de formule die Leon Trotski in zijn gloedvolle toespraak verdedigde. Dat was begin februari 1918. In het hoofdkwartier van het Duitse oostfront in Brest-Litovsk onderhandelden de Centrale Machten met de Russen over een einde aan de oorlog. Afgevaardigden van Duitsland, Oostenrijk-Hongarije, Bulgarije en het Ottomaanse Rijk stonden tegenover een delegatie die een in chaos verkerend Rusland vertegenwoordigde.

In november 1917 hadden de bolsjewieken onder de leiding van Lenin in Rusland de macht gegrepen. De revolutie beloofde de bevolking brood, land en vrede. De soldaten trokken weg van het front, deels geordend door demobilisatiecomités, deels ongeordend. Vooral de boeren onder de soldaten spoedden zich hals over kop naar huis om hun deel van het door Lenin beloofde land te bemachtigen.

Het Russische leger was al snel niet meer in staat de oorlog voort te zetten. Lenin moest wel op een wapenstilstand aankoersen en de vijand tot vredesonderhandelingen zien te bewegen. Vanaf 9 december 1917 zwegen de wapens en dwong het Duitse opperbevel de Russen naar zijn oostelijke commandopost in Brest-Litovsk te komen om over de voorwaarden voor vrede te spreken. Dat die voor Rusland nadelig zouden uitpakken, stond van tevoren vast.

Oude adel versus jongelieden

Het was een bont gezelschap dat in het destijds door de Duitsers bezette, Pools stadje (tegenwoordig in Wit-Rusland gelegen) bijeenkwam. Duitsland zette als delegatieleider prins Leopold van Beieren in. Ook Duitslands bondgenoten kwamen met hooggeplaatsten voor de dag: Oostenrijk-Hongarije stuurde graaf Ottokar Czernin, Bulgarije generaal Gavtsjev, terwijl grootvizier Ibrahim Hakki Pascha het Ottomaanse Rijk vertegenwoordigde.

Tegenover deze vertegenwoordigers van de hoge adel, die allemaal nog in de negentiende eeuw leefden, zat de delegatie van het revolutionaire Rusland: een club jongelieden zoals de diplomatieke wereld die nog niet eerder had gezien. Tot die delegatie behoorde bijvoorbeeld een vrouw, die prins Leopold plastisch voordeed hoe ze een tsaristische gouverneur had vermoord. De menukaart van het gezamenlijke diner hanteerde ze daarbij als remplacant van haar wapen.

Leider van de Russische delegatie was de 35-jarige Adolf Abramovitsj Joffe, een Joodse intellectueel van de Krim. Joffe was van jongs af de revolutionaire zaak toegedaan, had in tsaristische strafkampen gezeten en was lange tijd uit Rusland verbannen geweest. Samen met zijn politieke kompaan Leon Trotski had hij in Wenen de bolsjewistische partijkrant Pravda uitgegeven. Tegelijkertijd studeerde hij psychoanalyse bij Freuds collega Alfred Adler.

Joffe was een zachtmoedige man die op de overige onderhandelaars een uiterst vriendelijke indruk maakte. Hij nam ook het inititatief tot de gezamenlijke maaltijden in Brest-Litovsk en schiep een sfeer van gemoedelijkheid, vertrouwen en respect. De Oostenrijks-Hongaarse onderhandelaar graaf Czernin herinnerde zich later hoe Joffe hem met pretogen aankeek terwijl hij zei: "We hopen ook in uw land een revolutie van de grond te krijgen."

Joffe's aanpak was berekenend. Het ging de Russen er vooral om de onderhandelingen zo lang mogelijk te rekken. Hoe langer ze zouden duren, des te groter was de kans dat de soldaten van de Centrale Machten het Russische voorbeeld zouden volgen en een opstand zouden ontketenen. Joffe traineerde de onderhandelingen met idealistische voorstellen over het zelfbeschikkingsrecht der landen die door de verscheidene delegaties werden betwist.

Pikant, gezien vanuit het huidige tijdsgewricht, is dat Duitsland en Oostenrijk-Hongarije in Brest-Litovsk stiekem een eenzijdige vrede sloten met de zogeheten 'Volksrepubliek Oekraïne', een stel nationalisten die enkele westelijke delen van het land beheersten. Het verdrag heette 'broodvrede' omdat de Centrale Machten op graanleveranties hoopten. Maar voordat die konden plaatsvinden, was de Volksrepubliek al door de bolsjewieken verjaagd.

'Je reinste waanzin'

In februari 1918 werd de toon in Brest-Litovsk onvriendelijker. Dat kwam door Leon Trotski, volkscommissaris voor buitenlandse zaken. Hij had zich bij de Russische delegatie gevoegd en direct de leiding overgenomen. Hij schafte de gezamenlijke maaltijden af. Het was gedaan met de zachte aanpak van Joffe. Troski legde zijn eis 'geen oorlog, geen vrede' op tafel, een eis die de Centrale Machten beantwoordden met het dreigement, de oorlog te hervatten.

Dat was precies waar de grote baas van de Russische Revolutie, Vladimir Iljitsj Oeljanov, oftewel Lenin, zo bang voor was. Hem was al lang duidelijk dat het Russische leger geen enkele vuist meer kon maken en door de legers van Duitsland, Oostenrijk-Hongarije, Bulgarije en het Ottomaanse Rijk regelrecht onder de voet zou worden gelopen. In de centra van de bolsjewistische macht brak een heftige fractiestrijd uit: Lenin versus Trotski.

Lenin vond het eigenzinnige, ijdele en arrogante optreden van Trotski in Brest-Litovsk 'je reinste waanzin, nee iets nog veel ergers dan waanzin'. Trotski had het onvoorwaardelijke einde van de oorlog verkondigd, de demobilisering van de Russische troepen met onmiddellijke ingang bevolen en tegelijkertijd geweigerd om met de tegenstanders tot een vredesverdrag te komen. Gokken op hoog niveau, heet dat.

Maar Lenin wilde hoe dan ook een vredesverdrag. Hij wilde dat er rust zou komen aan het front, desnoods tegen de prijs van aanzienlijke verliezen aan grondgebied. Lenins prioriteit lag bij de binnenlandse machtsstrijd. Zijn bolsjewieken werden van zowel links als rechts bedreigd, een burgeroorlog stond op het punt van uitbreken en westerse mogendheden bereidden invasies voor om de contrarevolutionaire 'Witte Legers' te ondersteunen.

Brutaliteit

De ambitieuze Trotski bleek echter niet te stoppen. De 38-jarige beroepsrevolutionair stelde zijn tegenstanders in Brest-Litovsk op de proef met ellenlange redevoeringen, die bol stonden van bolsjewistische propaganda. Een Duitse generaal liet in de notulen van de bijeenkomst zijn verontwaardiging vastleggen: "De Russische delegatie spreekt met ons alsof ze ons land hebben bezet en de voorwaarden kunnen dicteren. Maar zo liggen de feiten niet."

De Centrale Machten haalden eens diep adem. Op zo veel brutaliteit hadden ze niet gerekend, en dan nog wel van een stel Joden (evenals Joffe was ook Trotski, schuilnaam van Lev Davidovitsj Bronstein, van Joodse komaf). Toen haalden ze uit voor 'Operatie Vuistslag'. Binnen de kortste keren hadden ze vrijwel het hele Europese deel van Rusland bezet en rukten ze over een breed front op naar Moskou en Petrograd, zoals Sint-Petersburg sinds de revolutie heette.

Duitsland had er ineens een heel rijk bij, dat ze het 'oostelijke imperium' doopten. Dat geschiedde tegen de wil van de politieke leiding in Berlijn, die niet op uitbreiding met instabiele gebieden zat te wachten. Maar de Duitse generaals hadden de smaak te pakken.

"Je zette een paar soldaten met machinegeweren voor op een trein en reed honderden kilometers Rusland binnen", herinnerde zich een legerleider. Van Russische tegenstand was geen sprake.

Desastreus

Lenin leek gelijk te krijgen. Trotski's weigering een vredesverdrag te tekenen, pakte desastreus uit voor het revolutionaire Rusland. Er zat voor de Russen niets anders op dan de vernederende voorwaarden van de Centrale Machten te acccepteren. Op 3 maart 1918 werd het vredesverdrag van Brest-Litovsk ondertekend. Niet door delegatieleider Trotski, die zich de vernederende gang naar Brest-Litovsk bespaarde en een lagere ambtenaar liet tekenen.

Door het verdrag kwamen Polen, Letland en Litouwen onder Duits bestuur. Oekraïne, Finland en Estland werden Duitse protectoraten. Ook de Ottomanen kregen hun deel in de Kaukasus. Al met al verloor Rusland een kwart van zijn landbouwgronden, een kwart van zijn spoorwegnet, driekwart van zijn kolenmijnen, driekwart van zijn staalindustrie, een kwart van zijn overige industrie, plus nog eens vijftig miljoen inwoners.

Trotski erkende ruiterlijk dat hij mis had gegokt. Op een partijdag van de bolsjewieken in de herfst van 1918 prees hij de visionaire blik van Lenin, die zijn wil had doorgezet tegen mensen zoals hij in, die het verdrag van Brest-Litovsk 'onaanvaardbaar' hadden genoemd. Maar uiteindelijk kreeg ook Trotski gelijk. Want korte tijd later gebeurde precies datgene waarop Joffe en hij altijd gehoopt en in hun overmoed ook wel gerekend hadden.

In de Duitse havenstad Kiel brak een opstand onder de soldaten uit. Het bleek de lont in het Duitse kruitvat. Binnen de kortste keren stonden de grote Duitse steden op hun kop; raden van soldaten en arbeiders grepen de macht, de keizer vluchtte naar Nederland, de republiek werd uitgeroepen. De revolutie waar de Russen zo op hadden gehoopt, was een feit, al pakte die niet zo radicaal uit als die van de bolsjewieken; de sociaal-democraten herstelden rust en orde.

Inmiddels was ook de militaire nederlaag van de Centrale Machten aan het westfront een feit. Ondanks de aanvoer van troepen die in het oosten overbodig waren geworden, mislukten de grootse offensieven van de Duitsers en hun bondgenoten in Noord-Frankrijk. Capitulatie was onvermijdelijk. Daardoor bleef van het vredesverdrag van Brest-Litovsk nog slechts een vodje papier over. In Versailles werden de kaarten door de geallieerde winnaars opnieuw geschud.

Het Rode Leger

Ondertussen was Trotski bezig zich in zijn nieuwe rol van legerleider in te leven. Dat de opmars van de Centrale Machten na het afbreken van de onderhandelingen in Brest-Litovsk in februari 1918 niet tot de verovering van Moskou en Petrograd had geleid, kwam mede doordat onder leiding van Trotski Rode Brigades werden gerekruteerd die de Centrale Legers tot staan wisten te brengen. Dat was de geboorte van het Rode Leger en zijn strenge aanvoerder Trotski.

Trotski boekte grote successen met het Rode Leger. Binnen enkele jaren had hij de Witte Legers verjaagd, de Sovjet-Unie gestabiliseerd en haar tot een geduchte wereldmacht gemaakt. Lenin had hem weer in genade aangenomen en zag in hem zijn opvolger.

Maar nadat Lenin in 1924 tamelijk onverwacht was overleden, verloor Trotski de verbitterde machtsstrijd met Stalin, die Trotski het land uitwerkte en zijn aanhangers aan vervolgingen blootstelde.

Adolf Joffe is Trotski trouw gebleven en was actief in wat door Stalin de 'Linkse Oppositie' was gedoopt en genadeloos werd vervolgd. Wel vervulde Joffe nog belangrijke diplomatieke functies, onder andere in China, Groot-Brittanië en Oostenrijk. Hij werd echter steeds meer geplaagd door een slepende hartziekte en door de obstructie van zijn stalinistische vijanden. Kort nadat zijn politieke vriend Trotski eind 1927 met geweld uit het land was gezet, pleegde Joffe zelfmoord.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden