Trots zijn op Holland en Michiel de Ruyter

In het Filosofisch Elftal analyseren twee denkers een actuele kwestie. Een spektakelfilm over Michiel de Ruyter roept discussie op. Is vermakelijke Hollandse heldenverering kwalijk?

De film over de zeventiende-eeuwse zeeheld Michiel de Ruyter roept vragen op. Want al was er bij de première slechts een handjevol demonstranten dat zich keerde tegen de heldenverering van 'Michiel de Rover', getuige reacties online en elders stonden zij niet alleen.

De reactie op de demonstranten was minstens even opmerkelijk. Een groepje mariniers uitte online bedreigingen tegen de betogers. En regisseur Roel Reiné wuifde de kritiek weg, hij vond een rode loper geen gelegenheid om te demonstreren.

Daarnaast had hij als verteller - en van huis uit historicus - geen reden gezien om in zijn film beladen onderwerpen als de slavernij aan te roeren, omdat die volgens hem geen rol speelden in het leven van zijn hoofdpersoon. Wel zou hij het mooi vinden als de film bijdroeg aan nieuwe 'trots' op Nederland. Een vorm van feelgood patriottisme dat in Amerika, waar Reiné als filmmaker volwassen werd, heel gewoon is.

Is er iets mis met vermakelijke nationale heldenverering in de bioscoop?

Frank Ankersmit, emeritus-hoogleraar intellectuele geschiedenis aan de Rijksuniversiteit Groningen: "Welnee. In films is heel vaak sprake van lichte of sterke geschiedvervalsing. Ik ben onlangs nog naar 'Exodus' geweest. Geweldige film, maar de Ramses II die erin wordt opgevoerd heeft bijzonder weinig overeenkomsten met de historische Ramses II. Dat geeft niks; de makers willen vooral een verhaal vertellen, onder het motto: is het niet waar, dan is het toch leuk bedacht. Zo is het met veel romans ook, zelfs al hebben ze het etiket 'historisch'. Zolang een film niet de pretentie heeft om de werkelijkheid weer te geven, zoals een documentaire, mag de geschiedenis vrijelijk vervalst worden. Nog afgezien van de vraag of dat bij Michiel de Ruyter wel gebeurd is."

Marli Huijer, filosoof en hoogleraar in Rotterdam en Den Haag: "Bewust geschiedenis vervalsen lijkt me nooit een goede zaak. En als je het zo stelt, doe je alsof filmmakers geen enkele maatschappelijke verantwoordelijkheid hebben. Terwijl je alleen al aan de reacties kunt zien dat hun verhalen veel impact hebben. Deze film is bovendien met 1,5 miljoen euro gefinancierd uit het Filmfonds. Dat is belastinggeld, geld van de gemeenschap. Daarnaast werken er publieke omroepen aan mee, en de marine. Ook al zijn ze er niet op uit, invloed hebben de filmmakers wel degelijk. Het feit dat ze trots uit willen stralen zegt genoeg. Je zou daarom verwachten dat ze juist openstaan voor kritische stemmen en graag het gesprek aangaan.

"En wat betreft die kritische stemmen: ik kan me best voorstellen dat er mensen zijn die aanstoot nemen aan een film waarin een zeventiende-eeuwse geschiedenis van Nederland wordt getoond zonder stil te staan bij de kolonisatie door Europese landen en de slavernij van die tijd. Zo'n bezwaar uiten is lastig, je wordt al gauw in een hoek gezet. Er zijn weinig dingen die zo moeilijk zijn als het ter discussie stellen van wat dominant is in een cultuur. Die stemmen moeten we serieus nemen."

Ankersmit: "Het zijn niet zozeer de filmmakers, maar veeleer de bezwaarmakers die geschiedenis en film tot een instrument willen maken voor een politieke boodschap. En dat zou nou net het stomste zijn wat je als historicus kan doen, ook als je filmregisseur bent geworden.

"De bezwaarmakers lezen de geschiedenis primair vanuit een eigentijds politiek en moreel oordeel - slavenhandel is verkeerd. Terwijl de eerste les van de historicus dat verbiedt. Denk aan het invloedrijke citaat van historicus Leopold von Ranke: 'Men heeft aan de historicus de taak opgedragen om het verleden te beoordelen, en om in de huidige tijd ten behoeve van het heden lessen te leren. Maar zoiets doe ik niet: de historicus wil enkel laten zien hoe het eigenlijk geweest is.'

"Dit is de grondwet voor de historicus, en van iedereen met historische pretenties. De historicus moet zijn eigen morele en politieke oordelen terzijde leggen, en het verleden proberen te beschrijven zoals het werkelijk geweest is. Volgens mij hebben de makers van 'Michiel de Ruyter' juist dat geprobeerd - voor zover de grenzen van het medium film dat toelaten natuurlijk. Het feit dat ze 'trots op Nederland' laten doorsijpelen mag ogen als een oordeel, maar dat is wel volledig in overeenstemming met de tijd die ze verbeelden. Men was destijds ontzaglijk trots op de Republiek en op Michiel de Ruyter."

Huijer: "Alsof er slechts één onveranderlijk verleden bestaat, dat maar op twee manieren kan worden weergegeven: correct of niet correct. Ik denk, met Foucault, dat geschiedenis een altijd veranderlijk geheel is van verhalen die wij construeren op basis van historische gegevens. Deze narratieve constructies zeggen veel over ons, over wie wij vandaag de dag zijn en wie we willen zijn. Kennelijk heeft een groep Nederlanders nu behoefte aan heroïsche verhalen over grote sterke mannen die voor het vaderland vochten en overwonnen. Dat kan, maar ik denk dat het belangrijk blijft om je af te vragen welke culturele belangen en opvattingen hierachter schuil gaan. Wie zich hier bij thuis zullen voelen, en wie niet.

"Moet je in deze tijd nog geschiedenis beoefenen vanuit grote blanke mannelijke helden? Zou het niet interessanter zijn om aandacht te besteden aan mensen die in het dagelijks leven heroïsch waren, in plaats van op het wereldtoneel?"

Ankersmit: "Natuurlijk, je kan ook een film maken over een onbekende lesbische donkere vrouw uit de zestiende eeuw. Maar je mag heus ook een epische film maken over Michiel de Ruyter. En dan ligt het historisch gezien gewoon niet voor de hand om daar de slavenhandel bij te betrekken. Die was, zoals de regisseur zelf terecht opmerkte, eerder een zaak van Piet Hein.

"De historische rol van Michiel de Ruyter is nu eenmaal dat hij admiraal was van de Nederlandse vloot. Hij heeft die vloot op een aantal moeilijke momenten gered, en was daardoor beroemd in heel Europa. Hij werd uitgezonden om de vijandelijke vloten te bestrijden, en dat deed hij met opmerkelijk veel succes. Dat is geen zoetsappig verhaaltje, daar vallen een hoop doden bij. Of zijn dat moreel gezien dan weer niet de juiste doden?"

Huijer: "Ik zou nooit zeggen: je moet zo'n film verbieden. Maar ik denk wel dat je met dit soort films het risico loopt dat je bepaalde normen die toch al cultureel dominant zijn, nog eens versterkt. Dat je als maker nationalistische gevoelens oproept, of normen en waarden die ik niet voor mijn rekening zou willen nemen. Als dat dan ook nog voortkomt uit een commerciële instelling, die niet tegen de haren in wil strijken, dan is het flauw om tegenstanders de mond te willen snoeren.

"Ik zou liever zien dat filmmakers, filmfondsen, producenten en andere financiers films maken die andersoortige verhalen voor het voetlicht brengen. Dat hoeft geen zouteloze films op te leveren, denk aan '12 Years a Slave' van Steve McQueen, een verpletterende film die ook nog eens tot denken aanzet. Waarom zou je niet mogen discussiëren over de culturele en normatieve impact van een film? Films hebben misschien wel een grotere invloed op ons wereld- en zelfbeeld dan menige druk besproken politieke maatregel."

filosofisch elftal

Haring

Achterhuis

Roeser

Ankersmit

Van Tongeren

Baudet

Groot

Van Brederode

Huijer

Noordegraaf

Gescinska

Protest tegen de film 'Michiel de Ruyter' bij de première in het Amsterdamse Scheepvaartmuseum.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden