Triomf van kunst en verbeelding

De boeken van A.F.Th. van der Heijden zijn literaire pogingen om rampen en naargeestige trends te bezweren. Dat geldt nog wel het sterkst voor zijn laatste roman, Tonio. De auteur krijgt voor zijn oeuvre de P.C. Hooftprijs, zo is gisteren bekendgemaakt.

De P.C. Hooftprijs voor literair proza gaat dit jaar naar A.F.Th. van der Heijden (1951), tegenwoordig publicerend onder de naam A.F.Th. Nadat vorig jaar de prijs al naar de dichter Tonnus Oosterhoff (1953) ging, lijkt het alsof eindelijk de generatie van schrijvers die de afgelopen decennia de Nederlandse literatuur met hun werk beheersten, aan de beurt is. Bij eerdere edities werden immers vooral schrijvers van een vorige generatie en met enigszins gedateerde reputaties, bekroond.

Van der Heijden debuteerde onder het pseudoniem Patrizio Canaponi in 1978 met een verhalenbundel 'Een gondel in de Herengracht', maar al snel gooide hij dat pseudoniem overboord en daarmee in feite ook het literaire kortebaanwerk van de afzonderlijke verhalen. In 1983 verscheen 'De slag om de Blauwbrug', de proloog op wat hij noemde 'De tandeloze tijd', een project dat in de loop der jaren uitdijde tot een enorme cyclus. 'De tandeloze tijd' is een tijd die niet vermaalt, maar waarin alles ronddraait.

'Leven in de breedte' is het devies van deze romancyclus, die later werd uitgebreid met de reeks 'Homo duplex'. Dat betekent vooral ook synchroniciteit; ongelijksoortige zaken vinden gelijktijdig plaats en zijn op organische wijze met elkaar verbonden: kleine anekdotes maken deel uit van grote gebeurtenissen, persoonlijke geschiedenis van wereldgeschiedenis.

In de praktijk bewerkstelligt A.F.Th dat door de hoofdpersonen van zijn persoonlijke mythen, de Egbertsen, de Satinks, de Tornijs, die onmiskenbaar gebaseerd zijn op Van der Heijdens autobiografie, op ingenieuze manier in verband te brengen met roemruchte histories uit onze tijd. 'Advocaat van de hanen' bijvoorbeeld speelt zich zo af rond de geschiedenis van de dood van kraker Hans Kok. In 'Hof van Barmhartigheid' stond de Bemmelse moordzaak uit 1974 op het programma, en de immense roman 'Het schervengericht' biedt een bewerking van een van de grootste naoorlogse familiedrama's, de moord van de Manson-clan op de hoogzwangere vrouw van filmregisseur Roman Polanski, actrice Sharon Tate en haar vrienden.

Kern van A.F.Th.'s literaire wereld is zijn eigen directe omgeving, zijn familie en vriendenkring die de schrijver tot mythische proporties heeft verheven. Aan de hand van die gesublimeerde cercle beschrijft hij in feite een groot deel van het naoorlogse tijdsgewricht, de jaren vijftig, de woelige jaren zestig, de opkomst van de welvaartsstaat, de verzorgingsstaat, het relativistische cynisme van de tegenwoordige tijd. Wie A.F.Th.'s boeken leest, wordt geconfronteerd met een wereld waarin de hoofdpersonen van een klein plaatsje, Geldrop, naar de grote stad trekken, Nijmegen, en vervolgens naar een nog grotere stad, Amsterdam. Op die manier laat zijn werk een voortdurende schaalvergroting zien, topografisch maar vooral ook literair.

De tijd die A.F.Th. beschrijft, onze tijd, is er niet alleen een van bevrijding, emancipatie en voorspoed maar ook een van wat criticus Carel Peeters, die een studie over 'De tandeloze tijd' schreef, samenvatte als 'verzakelijking, profijtbeginsel, carrièrezucht, yuppiedom en ongebreideld individualisme'.

Op deze naargeestige trends reageert A.F.Th. in zekere zin met kunst en verbeelding. Hij wil de wereld weer mooier maken met zijn fantasie en zijn stijl. Van het naoorlogse Nederland maakte hij een enorme smeltkroes van karakters, gebeurtenissen, ambities en teleurstellingen; het zijn echte generatieromans waarin lezers hun eigen wereld herkennen.

Zijn boeken bewegen zich van eenvoudige voetbalkantines ('Drijfzand koloniseren'), tot in de meest glamoureuze Hollywoodkringen ('Het schervengericht'), maar ze zijn er allemaal op gericht de wereld naar zijn hand te zetten en er een eigen verband in aan te brengen. Overigens bespeurt men in zijn latere werk ook in toenemende mate het stramien van onderliggende Griekse oermythen, die van Oedipus of die van de Thebaanse trilogie, een eigenschap waarmee hij zich de ware opvolger toont van schrijvers als W. F. Hermans en Harry Mulisch.

Karakteristiek voor zijn neiging alles met elkaar in verband te brengen is het begin van 'Vallende ouders', eigenlijk het eerste volwaardige deel van 'De tandeloze tijd'. "Catastrofes treden zelden in hun eentje op. Het liefst overvallen ze je in groepsverband. Ze trommelen elkaar op en kondigen elkaar aan: de ene ramp is jobsbode namens de andere. Op zekere nacht schieten ze allemaal tegelijk als paddestoelen uit de grond, om de volgende ochtend al hun hoed leeg te schudden. Zo laat elke catastrofe zijn sporen na in de gedaante van reeksen nieuwe catastrofes. Ze vormen één grote familie, wijd vertakt maar hecht: een maffia van giftige zwammen... een heksenkring die zich als een strop steeds nauwer om je sluit..."

Groepsverband, een grote familie, heksenkring, het zijn allemaal sleutelwoorden voor A.F.Th's oeuvre.

Misschien nog wel zijn meest indrukwekkende prestatie leverde deze schrijver vorig jaar met de roman Tonio, een requiemroman die onlangs nog werd beprijsd met de Libris literatuurprijs.

De relatieve vrijblijvendheid van zijn vroegere 'verbeelde' autobiografie wordt er tot het uiterste in beproefd omdat dit boek gaat over de dood van zijn eigen zoon Tonio, slachtoffer van een verkeersongeluk. Het is een autobiografisch verslag van de gebeurtenissen rond en na diens dood, maar het is ook een titanenwerk om van een zo troosteloos gegeven als de dood van je kind toch nog iets te maken dat de droeve aanleiding overtreft.

Niet verdriet of rouw, ruimschoots aanwezig overigens, beheersen dit aangrijpende en indrukwekkende in memoriam, maar een monumentale zucht om betekenis te geven aan het onbevattelijke.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden