TREKVOGELS IN DE MIST

Het druppelt uit de bomen. De wereld is klein. De hoge flatgebouwen en de populieren in de verte zijn maar vaag te onderscheiden. Joris trekt donkere sporen in het natte gras, als hij met zijn snuit dicht bij de grond rondjes holt over het gazon.

Luid klinkt ineens het lied van een zanglijster. Minder volledig dan in de lente, maar onmiskenbaar. In de nacht had ik de trekroep van zanglijsters gehoord, die net iets anders is dan het hoge 'siehhhh...' van overtrekkende koperwieken. Dat van de zanglijsters klinkt meer als 'tsip...' Voor een goede verstaander is de nachtelijke hemel nu vol geluiden van smienten, lijsters, kieviten, witgatjes en andere trekkers.

De lijsters zijn in de morgen neergestreken in het speelbos, net als de minstens vijf roodborstjes, die snikkerend en soms ineens uitbarstend in luid gezang aan elkaar kenbaar maken waar ze zitten en dat ze geen prijs stellen op een ontmoeting. De lieve vogeltjes kunnen elkaars bloed wel drinken. Ze begraven de strijdbijl alleen in het broedseizoen even voor de eigen partner.

In de hoog opgeschoten brandnetels hangen de sierlijke wielwebben van kruisspinnen, bepareld met fijne druppeltjes. Nog maar een maand geleden zaten in diezelfde brandnetels de stekelige, pikzwarte, fijn wit gespikkelde rupsen van de dagpauwoog. Die zijn nu al een tijdje vlinder. Twee weken geleden vlogen er nog tientallen in de zonneschijn op de laatste bloeiende akkerdistels. Nu slapen er een paar hun winterslaap op onze zolder.

De rode kornoelje zit vol zwarte bessen aan rode stelen. Het groene blad wordt dof en verkleurt tot een somber donkerpaars. De grond ligt bezaaid met de afgevallen vergeelde bladeren van berken, esdoorns en populieren. De haagbeuken hebben hun blad nog, maar onder die bomen ligt het vol bruine nootjes. Er hangen ook nog trossen van in de bomen tussen het nog groene blad. Die nootjes, driehoekig en in de lengte geribbeld, hebben een driepuntige vleugel, die zou moeten helpen bij de verspreiding door de wind. Maar ik geloof dat haagbeukenootjes zelden verder dan een paar meter van de boom op de grond belanden.

Ik heb de haagbeuken nog nooit zoveel vrucht zien dragen als dit jaar. Het is trouwens ook een buitengewoon mastjaar voor hazelaars, eiken en beuken. Er staan hier ook een paar zomereiken en de grond eronder ligt bezaaid met eikels.

Plotseling klinkt het miauwen van een buizerd. Een weinig gehoord geluid in een woonwijk. Sinds een paar jaar broeden 's zomers verschillende paren van deze grote roofvogels in het uitgestrekte parkbos een paar kilometer van ons huis, maar die komen nooit boven de woonwijken. Dit moet een trekker zijn, die misleid is door de mist.

Voor trekkende vogels is zo'n dichte mist een handicap. Zelfs als ze boven de mist doorvliegen, kunnen ze zich niet meer oriënteren op landschapsvormen. Daarom strijken ze onder zulke weersomstandigheden meestal neer op een geschikt lijkende plek. Er zijn opmerkelijk veel vinken. Ze vliegen op voor Joris, die een eind vooruit is gehold. Overal om ons heen klinkt het zachte ''djuup, djuup'', dat ze bij het opvliegen laten horen. Ze strijken meteen weer neer onder de elzen als we een eindje verder op een liggende boomstam gaan zitten kijken. Onder de bomen ligt het vol elzezaad, waar de vinken dol op zijn.

Tussen de hartvormige blaadjes van wilde viooltjes en het gevlekte longkruid onder een meidoorn staan nevelzwammen, even grijs als de mist op deze ochtend. Stevige paddestoelen met een robuuste steel en dikke hoed. Verderop groeien er meer en als je goed kijkt, zie je dat ze met een paar grote hiaten in een wijde kring staan, een heksenkring.

In de nog dicht bebladerde meidoorn vol rode vruchtjes zingt zacht en tevreden een merel. Ik ken maar weinig vogels, die met hun zang zoveel stemmingen weten uit te drukken. De ronde orgelende tonen van een merel op een daknok in de vroege lente klinken totaal anders dan dit haast neuriënde lied, dat niet bedoeld is als territoriaal signaal. Merels zijn er veel in het bos. De teckel jaagt er herhaaldelijk drie of vier tegelijk op van de grond onder het dichte struikgewas.

Op het vergane hout van speeltoestellen en bielstrappen ziet het geel van de zwavelkopjes. Jonge hoedjes zijn oranjegeel, de oude bruin en verslijmd, met zwartbruine vlekken eronder, waar de sporen terecht zijn gekomen. Op uitgestrooide houtsnippers op een pad groeien plooirokinktzwammetjes op dunne grijswitte stelen, met doorschijnende hoeden, waar de plaatjes als baleinen van een parasol doorheen schemeren. Ze vergaan snel, die tere hoedjes, krullen om langs de randen, maar vervloeien niet tot zwarte 'inkt', zoals de geschubde inktzwammen, die bij tientallen opkomen op een plek staan, waar mensen uit de buurt tuinafval hebben neergegooid. Daar bloeit nog een gevlekte dovenetel - donkergroen blad met witte middenstreep - met grote paarsrode lipbloemen. Jonge judaspenning zal volgend jaar bloeien met witte bloemen, want de planten zijn nakomelingen van witte judaspenning, die in de buurt in een tuin staat en al jaren geleden in het bos verwilderde.

Fluitekruid komt al op met varenachtig blad. Elders is de bodem bedekt met de ronde blaadjes van hondsdraf. Ik kijk er uit naar kopergroenzwammetjes, die ik hier vroeger wel heb gevonden, maar zie alleen jonge planten van look-zonder-look en een heel veld zevenblad. Een zwarte naaktslak trekt een slijmspoor over het afgevallen boomblad. Er zijn nu niet veel volwassen aardslakken meer. Deze week zag ik een paar jonge, net drie centimeter lang, schat ik. Aardslakken overwinteren jong en zijn pas in de zomer volwassen.

Bosrank overwoekert struiken aan de zonnige kant van het bos. Het blad wordt zwart en de taaie takken hangen vol grijze pruikebollen, die de plant in Engeland de naam Old Man's Beard hebben bezorgd. Die bollen bestaan uit lange grijs behaarde draden, die elk vastzitten aan een donkerbruin vruchtje.

Prachtig blauw zijn de bloemen van de wilde cichorei in het grasstrookje langs de vijver. Cichorei is de wilde vorm van Brussels lof en naaste familie van andijvie. Je vindt cichorei vooral aan de grote rivieren, vaak op de dijken. De plant is hier ooit uitgezaaid met nog andere bijzondere soorten van graslanden, zoals blaassilene, beemdooievaarsbek en grote ratelaar. De laatste zorgt ervoor dat het gras niet hoog meer opschiet, want ratelaar parasiteert op de graswortels. En naarmate het gras achteruitgaat, kunnen andere planten zich hier vestigen. Rode klaver en moerasrolklaver verschenen een paar jaar geleden en dit jaar bloeiden er dertien rietorchissen, wilde orchideeën die tussen het korte gras langs de vijveroever ontkiemd waren.

Al hebben de ratelaars de grassen aardig onder de knie gekregen, verdwenen zijn die gelukkig niet. Vlak aan het pad staan de diep doorgebogen halmen van de ijle dravik, met lange vertakkingen, waaraan donkerbruine bloempakjes. Een eind verder groeit kruipertje, met lange gerstaren, vergeeld na de hete zomer. Kropaar bloeit nog met propperige aren aan de top van een lange stengel. Struisgras vormt een doorzichtige wolk van heel kleine aartjes in luchtige pluimen.

Eksters schetteren in de populieren en een Vlaamse gaai vliegt laag over de grond langs met een eikel in de snavel. Die zal hij gaan begraven als wintervoorraad en vervolgens vergeten. Zo ben ik ook aan drie jonge eiken in mijn tuin gekomen.

NATUUR DEZE WEEK

Het aantal paddestoelen is opmerkelijk, vooral na de warme en droge zomer. Na de natte septembermaand is niets meer te merken van het aanvankelijk late verschijnen van paddestoelen. Opmerkelijk is het aantal parasolzwammen in parken en tuinen in diverse soorten: grote, knol-, spitsschubbige en kleine parasolzwam zijn het meest algemeen. Allerlei kleine bruine paddestoelen komen tevoorschijn: helmzwammetjes en alkalimycena's op dood hout, weidekringzwammen en franjehoeden in het gras, vlekplaten tussen het afgevallen blad. Vooral onder eiken zijn wortelende aardappelbovisten te vinden, groter en met fijnere schubben dan de gewone aardappelbovisten.

- Er bloeien nog veel planten in de wegbermen: rode en witte klaver, gewone bereklauw, duizendblad, kool- en raapzaad, akkerdistel, akkermelkdistel, smeerwortel, witte en citroengele honingklaver, klein streepzaad, vertakte leeuwetand en teunisbloem. - De koperwieken zijn weer talrijk in ons land. Deze in het noorden broedende lijsters vullen hier de maag op doortrek naar het zuiden, maar er blijven ook veel koperwieken overwinteren. Ze leven in de winter voornamelijk van tussen het dorre blad verblijvende regenwormen en insekten en van vlezige vruchten van bomen en struiken. - De grote gele kwikstaart is een vogel van beken en andere snel stromende wateren. Op de trek verschijnt hij ook op heel andere plekken. Al een paar jaar achtereen komt een grote gele kwikstaart in deze tijd van het jaar een weekje aan de vijver in de Amsterdamse Hortus Botanicus. - Het vuurgoudhaantje heeft een wat scherper roep dan het gewone goudhaantje. Uiterlijk onderscheidt het zich door een donkerder oranje kopstreepje, een zwarte oogstreep en een witte wenkbrauwstreep. Meestal zwerft het buiten de broedtijd in zijn eentje rond en soms sluit het zich aan bij een troepje mezen en gewone goudhaantjes. - De grote mantelmeeuw is een broedvogel van het noorden en van de Ierse en Britse westkust. Terwijl onze kleine mantelmeeuwen aan de Middellandse-Zeekust overwinteren, komt de grote hier de winter doorbrengen. Hij schuimt het strand, de vissershavens en grote meren af naar allerlei afval en schroomt niet verzwakte en gewone vogels aan te vallen en te doden.

EN VERDER

Vandaag houdt de Werkgroep van Kampbegeleiders van het IVN een werkdag in de heemtuin in het stadspark van Delft. De tuin wordt op deze dag verbonden met de daar ook aanwezige kinderboerderij. Kom maar helpen. - IVN-wandelingen voor het publiek: vandaag van 10 tot 12 uur naar het Taconisbosje in Heerenveen, vertrek van Wolframweg bij begin Kerkepad (industrieterrein Heerenveen-Zuid); van 13 tot 16.30 uur wandeling met gehandicapten in het Amerongse Bos en omgeving, vertrek van restaurant Het Berghuis in Amerongen; paddestoelenwandeling in het Edese Bos, om 14 uur van restaurant Amadeus; in het recreatiegebied De Bijlen en langs de Zegerplas in Alphen aan den Rijn, om 14 uur van het bowlingcentrum aan de Sportlaan; van 14 tot 17 uur wandelexcursie op het landgoed Hackfort bij Vorden, start van het voorplein van het kasteel; van 13.30 tot 15 uur in 't Weetpunt in Zwijndrecht: 'herfstverschijnselen' voor kinderen vanaf 8 jaar; morgen diersporenwandeling in de Staatsbossen bij het Noord-Brabantse Asten en Someren, om 9 uur van café 't Fortuintje; vanaf 10 uur de herfst beleven in het Merwesteynpark in Dordrecht; herfstwandeling van 12 kilometer in de omgeving van Noorbeek (L), om 10 uur van de markt in Hoensbroek, lunchpakket meenemen; dagwandeling van Gulpen naar Mechelen en terug naar Gulpen, om 10.30 uur van parkeerplaats Alexanderplein in Gulpen; herfstwandeling in de Herbertusbossen in Heeze, om 13.30 uur van het Natuur- en Milieucentrum aan de IJzeren Man; parkbos Gunterstein bij Breukelen, om 14 uur van het hek in de bocht van de Laan van Gunterstein (richting Scheendijk) (Midnetbus 120 vertrekt om 13.27 uur van Utrecht CS); het Leidse heempark, om 14 uur van de ingang aan de Oegstgeesterweg; het strandwallenlandschap op het landgoed De Horsten bij Voorschoten en Wassenaar, om 14 uur van de ingang aan de Papeweg bij het kruispunt Den Deijl (toegang tot het landgoed kost 2 gulden per persoon); zaden, vruchten en paddestoelen rond Huize Dorth in Harfsen, om 14 uur van Jufferdijk hoek Kasteelweg, stevig schoeisel aangeraden. - Er is een herfsttentoonstelling in het Bosmuseum in het Amsterdamse Bos (bij theeschenkerij Meerzicht), waar kinderen morgen van 12 tot 16 uur kunnen knutselen met natuurprodukten, verf, klei enzovoort en waar om 13 uur een rondleiding door natuurgidsen begint.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden