Transparantie

Voor de leek wordt complexe informatie teruggebracht tot scanbare hitlijsten

Er zijn van die idealen waar je vreselijk moeilijk iets op tegen kunt hebben. Zo'n ideaal is transparantie. Dan heb ik het natuurlijk niet over architectuur met veel glas - die kun je gerust ongezellig vinden - maar over het idee dat burgers overheidsdocumenten mogen inzien om zich een beeld te vormen van, pakweg, de gemeente, of van de school waar ze hun kinderen heen willen sturen. Wat zou daarop tegen zijn? Daar hebben ze toch recht op? Vanuit die gedachte besloot Trouw alweer een tijdperk geleden om de prestaties van middelbare scholen in de krant te publiceren, gevat in overzichtelijke lijsten. Het was een groot succes: potentiële ouders konden eindelijk controleren of scholen wel zo goed presteerden als de glanzende folders het deden voorkomen.

Niks mis mee, zou je zeggen. Sterker nog: Trouw leek te voorvoelen dat dit de toekomst zou zijn: burgers en leken vragen om transparantie. En de overheid stemt daar steeds vaker mee in, al was het alleen maar omdat hackers sowieso alles wat ooit digitaal is opgeslagen kunen kraken en online kunnen gooien. Zoals Nationale Ombudsman Alex Brenninkmeijer pas schreef in Trouw: "Vrijwel niets kan in deze moderne tijd meer geheim gehouden worden."

Toch ontstond vorige week nog wél commotie, toen de rechter RTL-nieuws gelijk gaf in zijn eis dat het ministerie van onderwijs de landelijke resultaten van de Cito-toets openbaar moet maken. Het bezwaar van de scholen was het aanhoren waard, niet alleen om dit ene geval, maar ook omdat het duidelijk maakt waar de roep om grotere transparantie toe kan leiden. Veel scholen zijn namelijk bang dat een rankinglijst leidt tot non-informatie, want buitenstaanders zien kale cijfers niet in hun context. Een school in een wijk vol hoogopgeleiden behaalt makkelijk hoge Cito-scores: die zeggen waarschijnlijk meer over het IQ van de kinderen en over wat ze van huis uit al meekrijgen, dan over het onderwijs zelf. Zo'n hoge ranking garandeert al helemaal niet dat élk kind het tussen elitekinderen goed gaat doen. Zulke waarschuwingen werden in het Trouw-onderzoek wél gegeven - al weet je nooit of ze gelezen worden. Lijstjes zijn verleidelijk.

En daarom is er alle reden goed op te letten wat ons onder het mom van openheid van zaken eigenlijk wordt verkocht. Wat zich presenteert als een handzaam rapport met keiharde gegevens, als dé manier om de buitenwacht feiten te onthullen waar ze recht op heeft, is veel vaker een lijst met cijfers die alleen iets zouden betekenen, iets zouden zéggen, als ze in hun context gezien worden. In het geval van de scholen bijvoorbeeld de context van de buurt waar de school staat.

In tegenstelling tot wat vaak wordt gedacht zijn cijfers dus helemaal niet altijd preciezer en 'harder', maar vaak juist vager, omdat ze de werkelijkheid zo versimpelen. "Zin en betekenis zijn langzaam en remmen de versnellende informatie- en communicatiestroom. Daarom gaat transparantie hand in hand met zinledigheid", schrijft De Duitse filosoof Byung-Chul Han in zijn essay 'De transparante samenleving'. Dat is een zinnige uitspraak in een tijd dat kennis vergaren wordt verward met snel even wat gegevens scannen.

undefined

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden