Transparantie alleen zal ons niet redden

In het Theologisch Elftal analyseren twee denkers een actuele kwestie. Deze week: in een pamflet sprak de klokkenluider van de Panama Papers zich uit tegen 'institutionele corruptie'. Zijn remedie: maximale openheid.

De Panama Papers, moeten die wel door het theologisch elftal besproken worden? 'De wereld is verrot, dat blijkt maar weer eens', zo verzucht menig lezer. Wat kunnen theologen meer doen dan mee-somberen in dat koor?

Afgelopen zaterdag stond in Trouw een pamflet van de anonieme klokkenluider die de administratie van Mossack Fonseca openbaarmaakte. Ook daar was de toon grimmig: de institutionele corruptie van belastingontwijking heeft gezorgd voor het wegrotten van ethische normen. En het ergste is nog wel dat de politiek, de media en de rechtspraak zo gevormd zijn dat ze meewerken aan de instandhouding van dit systeem.

De enige oplossing is volgens het pamflet transparantie. Volstrekte openheid van informatie die er via de digitale revolutie uiteindelijk zal komen. En wat wil het geval: sinds maandag is alvast een deel van de papers online vrijgegeven.

Erik Borgman, hoogleraar publieke theologie aan Tilburg University: "Ik ben natuurlijk blij dat deze transacties aan het licht zijn gekomen en wij er verontwaardigd over zijn. Dat is de manier waarop we onszelf corrigeren. Maar ik ben terughoudend over die transparantie. Met volledige transparantie kan een maatschappij niet functioneren. Iedereen heeft geheimen en iedereen heeft wat mij betreft ook recht op geheimen. Ieder van ons heeft weleens een steuntje in de rug gehad op een manier die officieel niet helemaal oké is. Dat moet wel mogelijk blijven, want zo werkt dat in het leven.

Bovendien is transparantie een mythe. Stel dat iedereen onbeperkt toegang heeft tot al die 11,5 miljoen documenten. Wie kan ze allemaal lezen, wie kan ze duiden? Wie gaat het corrigeren als dat handjevol journalisten dat eraan gewerkt heeft de zaak net even in een verkeerd daglicht stelt? Alle bibliotheken van de wereld zijn ook openbaar toegankelijk, maar er is onderzoek nodig om te begrijpen wat die documenten, die iedereen kan vinden, betekenen. En als er van iemand openbaar wordt gemaakt dat hij er slaven op na houdt, maakt dat natuurlijk helemaal niet uit als je leeft in een maatschappij waarin slavernij geaccepteerd is.

Elke verontwaardiging is per definitie selectief. Ineens worden dingen een schandaal, terwijl we ze jarenlang zonder problemen lieten passeren. Een probleem moet in die zin altijd door iemand 'gemaakt worden'. Er is altijd iemand nodig die zegt: 'Kijk, dit is een kwestie!', waarbij we dan vervolgens allemaal knikken en zeggen: 'Inderdaad, nu je het zegt, dat kan echt niet'. Kortom, we zullen altijd afhankelijk zijn van mensen die ons door de bulk van gegevens leiden en zeggen: 'Zo kun je dit het beste interpreteren'. Die kunnen dat ook met kwade bedoelingen doen en in deze zin blijft manipulatie altijd mogelijk. Theologisch gezegd: de erfzonde doet zich altijd gelden."

Bas van der Graaf, predikant te Amsterdam: "Ik ben wel blij met transparantie hoor, en ik denk dat het de enige manier is om dergelijke schimmige praktijken bloot te leggen. Maar het is ten diepste niet de oplossing van het probleem. En dat probleem, laat ik daar kort en duidelijk over zijn, dat vind ik heel groot en vooral heel ingewikkeld. De Panama Papers tonen in ieder geval aan dat er een heel fundamentele weeffout zit in de manier waarop wij de belasting hebben georganiseerd. En dat je door bv's in belastingparadijzen te stationeren dus gewoon belasting kunt ontwijken op een manier die volgens de letter van de wet compleet legaal is."

Van der Graaf heeft zelf een economische achtergrond. Hij werkte op een accountantskantoor en heeft nog altijd vrienden die in de financiële sector werken. Sommige daarvan zijn christen en met hen heeft hij over dit thema gesprekken die hij spannend vindt: "Een vriend zegt dan tegen me: 'Wij houden ons keurig aan de ruimte van de wet.' Maar als ik vraag of ze in dat bedrijf weleens een morele discussie voeren, dan zegt hij: 'Als we daaraan beginnen, dan is het afgelopen met ons.' Dat is dus inderdaad het bekende amorele universum dat Joris Luyendijk benoemde.

"En dat is wat ik er zo ingewikkeld aan vind. Want waar moet dat gesprek over moraal gevoerd worden? De financiële sector is er dus duidelijk over: 'Wij gaan dat niet doen. Wij maken maximaal gebruik van de ruimte die we hebben'. De politiek dan? Die is daar jarenlang heel terughoudend in geweest. Sterker nog, Nederland heeft er zelf baat bij als bedrijven zich hier vestigen vanwege belastingvoordelen. Maar door deze onthullingen wordt de druk gelukkig wel opgevoerd. Oxfam Novib wijst er nu in een campagne haarscherp op hoe arme landen hier de dupe van worden. Die lopen per jaar honderd miljard euro mis doordat grote bedrijven belastingtechnisch worden ontzien. Iemand betaalt altijd de rekening van dat soort voordelen. En dat zijn doorgaans de armen."

Borgman: "Het zou inderdaad goed zijn als wij ons collectief realiseerden dat hele grote voordelen altijd gepaard gaan met iets wat niet klopt. Wanneer je kleding koopt die bijna niks kost: is de rest van de wereld dan zo dom om dit product niet te nemen of zou er iemand de rekening betalen in de vorm van onveilig werken, te lange dagen, een hongerloon? Of een financieel product, zoals Icesave destijds, dat bekendstond om de hoge rente die je er voor je spaargeld kreeg. Een product met zogenaamd 'alleen maar voordelen', daar wordt ergens een morele prijs voor betaald."

Van der Graaf: "Wat ik ook interessant vind is de morele scheiding die we tegenwoordig sterk maken tussen privé-personen en instellingen. Mark Zuckerberg, de steenrijke oprichter van Facebook, schreef een brief aan zijn dochtertje, waarin hij vertelde over zijn motieven om een groot deel van zijn vermogen aan goede doelen te schenken. Heel mooi, maar intussen is Facebook één van die bedrijven die volop gebruikmaken van de constructies om belasting te ontwijken. De boodschap die dat uitstraalt is dus: belasting betalen vind ik onzin en daarmee onttrek ik me aan de verantwoordelijkheid om het goede te doen voor de gemeenschap. En vervolgens ga ik zelf bepalen hoe ik mijn geld dan wel weggeef. Een raar soort individualisme.

"Belastingmoraal heeft alles te maken met een visie op de goede samenleving. Je bent solidair, zorgt samen voor goede voorzieningen waarvan iedereen gebruik kan maken, arm en rijk. Dat is de visie op het goede leven die de bijbelse, christelijke traditie levend probeert te houden. Als in de Bijbel de verhoudingen tussen arm en rijk in de maatschappij heel erg scheef zijn, dan wordt er zelfs gereset: dat is de notie van het jubeljaar, waarin de schulden werden kwijtgescholden. Deze dingen hou ik in ieder geval maar in m'n achterhoofd op het pijnlijke moment dat ikzelf mijn belasting moet gaan afdragen."

Borgman: "Maar nogmaals: transparantie alleen zal onze maatschappij niet redden. Ook allerlei nieuwe regels en wetgeving niet. Ook meer controle niet. We kunnen niet voortdurend gedwongen worden om het goede te doen. We moeten ook goed willen zijn. En vaak blijkt dat we dat ook willen. De meeste reizigers betalen voor het openbaar vervoer, hoewel het aantoonbaar voordeliger is om zwart te rijden en af een toe een boete te betalen. Blijkbaar zien we in dat dit rechtvaardig is. Een samenleving kan niet functioneren zonder een basaal vertrouwen. Daar hoort dus ook bij dat dat vertrouwen kan worden beschaamd. Wat mij betreft zit de echte crisis hierin: wie kunnen we nog vertrouwen? De politiek, de journalistiek, de financiële sector? We hebben het gevoel dat we niemand meer kunnen vertrouwen en tegelijk weten we ergens ook wel dat er geen alternatief voor vertrouwen is."

Met een 'paradijs' op Het Plein in Den Haag voert Oxfam Novib actie tegen de vestiging van Nederlandse banken in belastingparadijzen.

theologisch elftal

Mohamed Ajouaou

Erik Borgman

Bas van der Graaf

Manuela Kalsky

Elisa Klapheck

Gerard de Korte

Henk Leegte

Peter Nissen

Matthias Smalbrugge

Alja Tollefsen

Wim van Vlastuin

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden