Train het kind gelijk een hond

Het wemelt van de honden op de tentoonstelling 'De kunst van het opvoeden' in het Dordrechts Museum. Niet van die fors uit de kluiten gewassen labradoodles, herders en labradors die tegenwoordig in de mode zijn; het is vooral het type keffertje dat veelvuldig opduikt, met name op de schilderijen uit de zeventiende eeuw. "We hebben wel vijftig hondjes op zaal", zegt Wyke Sybesma, die samen met Emmeline Nijsingh de tentoonstelling heeft samengesteld.

Wat doen al die honden op schilderijen van huiselijke taferelen en kinder- en familieportretten? In de schilderkunst hebben dieren, vruchten en voorwerpen vaak een symbolische betekenis. En dat is ook hier het geval. De hond symboliseert het belang van opvoeding. Kinderen moet je trainen als honden. Dat is wat de schilderijen vertellen.

Opvoeden is een actueel thema. Boeken en tv-programma's over opvoedingsvragen zijn erg populair. Maar in vroegere eeuwen was dat niet anders, laat deze tentoonstelling zien. Talloze schilderijen vanaf de zestiende eeuw getuigen daarvan. En ook toen al kochten ouders opvoedingsboeken, van onder meer Jacob Cats. Het Dordrechts Museum bracht 85 schilderijen - tot uit het Louvre toe - bij elkaar die laten zien hoe kunstenaars zich hebben laten inspireren door dit thema, al dan niet in opdracht van ouders. Er hangen werken van onder meer Jan Steen, Rembrandt, Jacob Cuyp, Gerard Terborch, Jozef Israëls, Jacob Maris en Jan Sluyters. En dat alles afgewisseld met teksten van de zeventiende-eeuwse opvoedingsgoeroe Jacob Cats.

De moralistische opvoedkundige boodschap ligt er vaak duimendik bovenop, maar die wordt wel verpakt in vrolijke, schalkse en liefdevolle taferelen. Beslist een aanrader voor al die tobberige ouders die zich afvragen of ze het wel goed doen. Ze hoeven maar één blik te werpen op een schilderij van David Rijckaert dat laat zien hoe kinderen het slechte gedrag - 'suypen en vreten' - van hun ouders kopiëren, en ze zullen hun eigen opvoedingsproblemen meteen relativeren.

Er worden ook de nodige vooroordelen weggenomen. Sybesma: "Vaak wordt gedacht dat lijfstraffen vroeger onderdeel waren van de opvoeding". Een flinke tik werd er inderdaad wel uitgedeeld, zeker door de schoolmeester, verbeeld door Jan Steen. Maar Jacob Cats sprak er als opvoedingsdeskundige duidelijke taal over: "Een eerbaar kind is aan te jagen door eerzucht, niet door harde slagen".

Ook de veronderstelling dat vaders geen rol speelden bij de opvoeding, wordt weersproken. Omdat ze vaak in of om het huis werkten, maakten vaders in de zeventiende en achttiende eeuw misschien wel meer mee van hun kinderen dan de vaders van nu. Dat ouders vroeger veel strenger waren, is nóg zo'n misvatting, zeggen Sybes-ma en Nijsingh. En ook in de zeventiende eeuw maakten ze zich al zorgen over de onzekere tijden en over de veiligheid van hun kinderen. Fietshelmpjes en bakfietsen bestonden toen nog niet, maar er waren wel 'valhoeden' om kinderhoofdjes te beschermen. De kindersterfte was hoog, waardoor grote gezinnen maar heel weinig voorkomen op de familieportretten uit de Gouden Eeuw. Als ze al groot zijn, dan zijn het vaak samengestelde gezinnen. Die had je dus toen ook al.

Opvallend is dat op die portretten soms ook de overleden partners worden afgebeeld, en ook de gestorven kinderen, met bloemenkransen of bellenblazend als symbolen van de dood. Net als nu werden kinderen als prinsjes en prinsesjes behandeld, getuige de pronkzucht die ouders op familieportretten uitstralen.

De tijden zijn drastisch veranderd, ook op het gebied van de opvoeding. Maar liefde en trots van ouders naast hun onzekerheid en getob zijn van alle tijden. Dat maakt deze tentoonstelling tot een feest van herkenning. En ondanks de moralistische boodschap die verpakt zit in veel schilderijen, heeft de expositie zelf niet dat belerende toontje dat opvoedkundige boeken en programma's vaak zo onuitstaanbaar maakt.

****

'De kunst van het opvoeden', tot 16 september in het Dordrechts Museum. Het gelijknamige boek is uitgegeven door Walburg Pers.

Andere exposities
Historicus Jeroen Dekker stond met zijn boek 'Het verlangen naar opvoeden' (2006) aan de basis van deze tentoonstelling, die deel uitmaakt van een groter project met onder meer een tv-serie bij de NTR. In elke aflevering wordt een schilderij uit de tentoonstelling als uitgangspunt genomen voor een opvoedingsvraag. Andere exposities over dit thema: 'Vader en zoons' in museum Huis Van Gijn in Dordrecht, eigentijdse familieportretten van Corrie Haverkort in de Dordtse galerie De Compagnie en 'Kind in een kasteel' in Slot Zuylen.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden