Tragische dilemma's rond joodse onderduikers

'Een tragisch ingrijpen', donderdag 20.40-21.30 uur, Ned. 3.

Niet dat dit massaal is voorgekomen, maar toch zijn er voor zover nog valt te achterhalen enkele tientallen joodse onderduikers op die manier gewelddadig aan hun eind gekomen. Het is een onderwerp waar nooit onderzoek naar is verricht. Daarom blijven de precieze aantallen een slag in de lucht.

De redenen dat zij door toedoen van het hun welgezinde volksdeel de oorlog niet overleefden, kwamen in grote lijnen neer op het feit dat zij door hun optreden anderen in gevaar brachten. Ze moesten van het toneel verdwijnen omdat ze, zoals de getuigen van toen nu vertellen, “lastig of gevaarlijk” waren.

De verhouding tussen onderduikers en hun gastgezinnen was vaak verre van ideaal. De omstandigheden waren daar naar. Mensen kwamen zonder dat ze daar op waren voorbereid in gespannen situaties terecht. De onderduikers hadden het minstens zo moeilijk. Doorlopend lag de dreiging op de loer te worden ontdekt. De stress die dat met zich meebracht deed mensen anders reageren dan onder normale omstandigheden. Er vielen vaak harde woorden.

Er waren onderduikers die er danig door in de war raakten. Bij de andere partij was hetzelfde het geval als de dreiging als onderduikgever te worden ontdekt actueel werd.

De historicus prof. dr. I. Schöffer concludeert in de documentaire 'Een tragisch ingrijpen' dat het feit dat onderduikers en onderduikgevers vaak uit totaal verschillende milieus kwamen ook van invloed is geweest dat de zaken soms danig uit de hand liepen. Zich aan elkaar te moeten aanpassen viel niet mee. Het is een onderwerp waarover degenen die de achtergronden kennen, en er soms zelfs actief bij waren betrokken, het liefst hun mond houden. Na de oorlog heeft de politie sommige mensen verhoord, maar dat leidde niet tot vervolging. Het zijn gebeurtenissen die de betrokkenen als een groot geheim met zich meedragen. Op onverwachte momenten komen de herinneringen weer boven.

Hans Polak vond enkelen bereid met hun verhalen naar buiten te komen. Op een boerderij in Friesland zaten ruim twintig mensen ondergedoken. De bewoners, de familie De Jong, kwamen door het optreden van enkele 'gasten' danig in de problemen. Bij alle emoties rond het herbergen van onderduikers kwam toen ook nog dat er op hun erf een paar mensen werden terechtgesteld en begraven.

Als onderduikers in de noordelijke provincies het te bont maakten, bijvoorbeeld omdat ze ruzie maakten met onderduikgevers en daarbij allerlei dreigementen uitten, ze nonchalant met papieren omsprongen of het niet zo nauw meer namen met het zich schuil houden en daardoor een lopend gevaar opleverden, werden ze in Leeuwarden berecht door een speciaal daartoe ingesteld apparaat, gevormd door het verzet. Het vreemde was wel dat de doodvonnissen die deze 'rechtbank' uitsprak door anderen moesten worden uitgevoerd.

Gerard Oppewal, eens lid van een knokploeg, vertelt er aarzelend iets over. “Je moest keuzes maken”, vindt hij. Oppewal vond het wel “aangrijpend” als beul te moeten optreden. Hij weigert bijzonderheden over het hoe en wat prijs te geven.

Verzetsstrijder Arnold Douwes heeft als man van 91 jaar afstand genomen van hetgeen er ruim een halve eeuw geleden gebeurde. Maar 'tante Aaltje' zou hij achteraf gezien toch graag naar de andere wereld hebben geholpen. Dan waren sommige onderduikers waarschijnlijk beter af geweest.

Professor Schöffer kreeg er van nabij ook mee te maken. Hij vertelt dat zijn zuster in een verzetsorganisatie zat die een zeventienjarig meisje liquideerde dat een gevaar opleverde omdat ze mangek was. Ze dook met iedere man die op haar weg kwam het bed in, zelfs met Duitsers.

In april 1944 stuitten Duitsers tijdens een tankoefening op het landgoed Molecaten in het Gelderse Hattem op een hut waarin onderduikers zaten. Dat betekende dat snel moest worden ingegrepen. Een echtpaar dat daarbij van twee kinderen werd gescheiden raakte daarvan zo overstuur dat het alle veiligheidsmaatregelen uit het oog verloor. Op een nacht werd hun door het verzet voorgoed het zwijgen opgelegd. Een van degenen die dat voor zijn rekening nam, typeert dat gebeuren als “de nacht van het onvermogen”. Toch zegt hij na al die jaren te hebben gedaan wat moest. Als kijker word je met een tragisch stuk geschiedenis geconfronteerd waarbij veel vragen onbeantwoord blijven.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden