Tragiek van de wurm in de juttepeer

De Genesis-uitspraak 'En God zag dat het goed was' botst met een werkelijkheid waarin mensen ook veel kwaad treft. Emeritus predikant Philip Krijger zocht naar een theologie van het tragische. Aan de Vrije Universiteit promoveert hij vandaag op het resultaat.

Een 'trouvaille' noemde Philip Krijgers promotor Annie M.G. Schmidts gedicht 'Er zit een wurm in de juttepeer' (zie inzet). Speels vat het zijn proefschrift samen: waar komt het kwaad (de wurm) vandaan, dat de schepping (juttepeer) bedreigt en hoe kunnen mensen omgaan met deze misère in hun leven?

,,Mij viel op'', zegt ds. Krijger (67) thuis in Velp, ,,dat de tragiek in de Nederlandse theologie eigenlijk buiten de deur wordt gehouden. H.J. Heering heeft er een boek over geschreven, 'Tragiek. Van Aeschylus tot Sartre'. Maar hij ziet niet zozeer een verband tussen tragiek en de fysieke werkelijkheid. Heering legt sterk de nadruk op de ethiek: zonder ethische conflicten en dilemma's is er geen tragiek.

Het is de botsing tussen lot en vrijheid, zegt hij. Je kunt als mens het goede nastreven, maar dat kan totaal verkeerd uitpakken, en dat heeft een onmiskenbaar tragisch karakter.''

Krijger wil met zijn studie de ontbrekende schakel van de tragiek in de theologie aanpakken en deze meteen ook uitbreiden van het ethische vlak naar de fysieke werkelijkheid van rampen, ziektes en andere ellende die een mens kan overkomen, zonder daaraan zelf schuldig te zijn. ,,Ik beschouw de tragiek niet alleen als een zienswijze maar ook als een zijnswijze. Fysieke tragiek hoort voor mij bij de ontologie. Er zit iets chaotisch, iets dreigends in de werkelijkheid.''

Met zijn studie heeft hij een pastorale intentie. ,,Ik wil laten zien dat de categorie van het tragische onmisbaar is voor een theologie die concreet en levensecht wil zijn. Een theologie die naast de mensen wil staan, kan niet om de tragiek van het leven heen.''

Zijn persoonlijke levensgeschiedenis maakt het boek tot een theologische autobiografie. Krijger, sinds 1986 om gezondheidsredenen met vervroegd emeritaat, heeft ruimschoots ervaring met het fysieke kwaad dat een mens kan overkomen. Zijn gezondheid is broos, hij is slechthorend en zijn gezichtsvermogen is dermate slecht dat hij, om zijn studie te kunnen voortzetten, blind typen en braille heeft geleerd. ,,Het bittere raadsel van de schepping is mij niet onbekend. Op theologische wijze probeer ik mijn weg te vinden door het leven, hopend ook voor anderen perspectief te ontdekken.''

De tweede-eeuwse ketter Marcion speelt een sleutelrol in Krijgers proefschrift. ,,Marcion is een van de weinige theologen uit de geschiedenis die zich intens hebben beziggehouden met de tragiek van de schepping. Eigenlijk vond hij dat God de schepping nog maar eens moest overdoen. Hij leert ons af, te denken dat de schepping alleen maar mooi is: zij is inderdaad harmonisch en schitterend, maar ook verschrikkelijk, grillig en chaotisch.

Hoe kan een wereld vol vloedgolven, vulkaanuitbarstingen, epidemieën en andere ellende een schepping zijn van een goede God, vroeg Marcion zich af.''

De oplossing die hij voor dit dilemma koos, is dualistisch. Hij voerde een tweede god ten tonele. De wereld, zei Marcion, is geschapen door een lagere schepper-god -een knoeier en prutser. Ver boven deze demiurg staat de ware, goede God, de Vader van Christus die een en al licht is. In dit tweegodendom kan Krijger zich niet vinden, maar wel in Marcions lastige vragen, die ook de vragen van nú zijn. ,,Marcion is in wezen een tijdgenoot van ons. Zijn klacht over de tragiek van de schepping wordt nog altijd gehoord.''

Ook de twintigste-eeuwse theoloog Kornelis Heiko Miskotte, die net als Krijger veel tragiek in zijn leven heeft gekend (hij verloor zijn vrouw en een dochter en leed aan eenzaamheid op zijn hoogleraarspost in Leiden), worstelde met de ambivalentie van de schepping, in relatie tot de goddelijke voorzienigheid. ,,Hij heeft zich heel zijn leven met Marcion beziggehouden en noemde diens stem heilzaam en verontrustend. Miskotte wilde, anders dan Marcion, God in de schepping niet buiten spel zetten, maar deze 'ketter' vervulde wel een 'horzelfunctie' in zijn theologie.''

Krijger heeft geen oplossing voor 'het bittere raadsel van de schepping', maar het kan volgens hem wel 'doorstaan' worden. Aan de hand van drie modellen laat hij zien hoe een mens kan omgaan met het kwaad dat hem overkomt -met 'de wurm in de juttepeer'. Hij noemt het harmoniemodel -om de worm heeneten-, het tragische model -de peer met wurm en al opeten- en het strijdmodel -de vuist op tafel.

,,Ik heb daarvoor de kernwoorden acceptatie, frustratie en confrontatie, die ik tevens ontleen aan mijn eigen biografie. In het harmoniemodel probeer je het kwaad een plaats te geven, te accepteren. Door rampen te beschouwen als een straf van God -zoals velen in Azië de tsunami zien- of als een loutering. Ook, en daar sta ik wat meer achter, kun je het fysieke kwaad toeschrijven aan de begrensdheid van het menselijk bestaan. Of aan de voorlopigheid van de schepping -de schepping is nog niet af en op weg naar het einde vallen slachtoffers.''

,,Maar'', zegt Krijger, ,,al deze ongetwijfeld goedbedoelde harmonisatiepogingen hebben voor mij iets onbevredigends. Wordt niet iets een plaats gegeven wat geen plaats behoort te hebben? Mij is dat 'een plaats geven' nooit gelukt.''

Het leven ís niet zo harmonisch. Daarom roept het harmoniemodel volgens de promovendus onvermijdelijk het tragische model op. ,,Typerend voor het tragische model is het besef van een donker lot dat de wereld overschaduwt: je leeft in een gesloten werkelijkheid. Ik geef geen definitie van het tragische. Je kunt tragiek niet vangen in een theorie, vind ik. Maar het is wel de taak van de theologie om in het vizier te krijgen waar de tragiek zich manifesteert. Tragiek heeft te maken met lot en met vergankelijkheid. Ook met ethische dilemma's en conflicten. Het tragische gaat gepaard met gevoelens van vergeefsheid en machteloosheid. Dat is het probleem met dit model: je raakt toch gefrustreerd, doordat je vast zit.''

Maar er is een way-out, zegt Krijger. En dat is het strijdmodel, dat de confrontatie opzoekt. ,,In dit model wordt tragiek een creatieve, motiverende kracht. Er is gross evil -grof, afstompend lijden dat kapotmaakt, vernielt, en geen enkel perspectief biedt. Maar er is ook tragic evil, dat open is en mogelijkheden ontsluit naar de toekomst. Tragic evil is niet het onmachtige, vergeefse bij de pakken neerzitten, maar speuren naar mogelijkheden die het leven zo leefbaar mogelijk maken. Zo kan het negatieve van het lijden een bron zijn van iets positiefs.''

Het strijdmodel is eigenlijk 'gaten boren in het plafond van je bestaan', zegt Krijger. In Azië kan dat een tsunami-alarmsysteem zijn en in zijn geval was dat braille leren en blij zijn met mensen die teksten wilden inspreken op band.

De drie modellen mogen niet los van elkaar worden gezien, benadrukt hij. ,,Er zit ook geen evolutie in, ze vloeien in elkaar over. Dat betekent voor mij persoonlijk dat ik op de momenten dat ik vastzit toch telkens weer de strijd aanga en dat ik gelukkig ook fragmenten van harmonie ken in mijn leven.''

Wezenlijk voor Krijger is hierbij de klacht, als in de Psalmen, Job, Jeremia. ,,Klagen in de Bijbel is niet zeuren of mopperen, maar de werkelijkheid open houden, roepen om interventie: God, doe eens wat, word eens wakker. Het is de wereld waarin je zit, willen openbreken.''

,,De klacht is een gevecht met God. Met een God die niet alleen licht en goed is, zoals bij Marcion, maar in wiens wezen duisternis en tragiek besloten liggen. Ik noem dat de innerlijke tegenspraak in God zelf. Denk bijvoorbeeld aan de berouwteksten, over de verwoesting van Ninevé, en aan de godverlatenheid van Jezus in de Hof van Gethsemané en aan het kruis. Heel aangrijpend vind ik dat God op een gegeven moment zegt dat hij spijt heeft dat hij de mens heeft gemaakt. Dat maakt hem erg menselijk, ja. Maar zo krijg ik hem wel dicht bij de werkelijkheid.''

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden