Traditioneel terughoudende Eerste Kamer is niet meer vies van politieke spelletjes

'Politiek is nooit ver weg in de Eerste Kamer.'Beeld Hollandse Hoogte

De Eerste Kamer zou veel politieker worden en bovenal: belangrijker dan ooit, zo luidden de doemvoorspellingen toen het gedoogkabinet-Rutte zo'n anderhalf jaar geleden aantrad zonder meerderheid in de senaat. Maar wie hoopte op een maandelijks 'Avondje van Ed van Thijn', waarin telkens een andere bewindspersoon onder toeziend oog van tientallen journalisten het veld ruimt, kwam de afgelopen anderhalf jaar bedrogen uit.

Toch is de Eerste Kamer niet meer de Eerste Kamer van pakweg twee jaar geleden, toen de regering nog kon leunen op een meerderheid in beide Kamers. En met het oog op de huidige formatiebesprekingen tussen VVD en PvdA ziet het er ook niet naar uit dat de bestaande situatie verandert. De twee partijen hebben in de Tweede Kamer dan wel 79 van de 150 zetels, aan de overkant van het Binnenhof zijn het er maar 30 van de 75.

Geen probleem, lieten de Tweede Kamerfracties van VVD, PvdA, D66 en ChristenUnie weten aan verkenner Henk Kamp. Senaatsvoorzitter Fred de Graaf (VVD) wees erop dat sinds zijn aantreden het huidige (demissionaire) kabinet evenmin een meerderheid heeft. Bovendien is zijn Kamer niet betrokken bij, laat staan gebonden aan een regeerakkoord. De senaat moet ongeacht de kabinetssamenstelling, aldus De Graaf, wetsvoorstellen beoordelen op hun rechtmatigheid, uitvoerbaarheid en handhaafbaarheid.

Officieel gezien, althans. "Politiek is nooit ver weg in de Eerste Kamer", weet SP-senator Arjan Vliegenthart. "Het is wel zichtbaarder geworden doordat het minderheidskabinet aan een krappe meerderheid werd geholpen door de SGP en de PVV. Bovendien gaf VVD-fractievoorzitter Loek Hermans het zelf toe: 'Wij gaan het regeerakkoord uitvoeren', zei hij."

Fortuyn
Volgens de analyse van PvdA-senator Han Noten is vooral de context waarbinnen de Eerste Kamer moet opereren politieker geworden. "Sinds de Fortuyn-revolte verandert het politieke landschap steeds sneller en heftiger waardoor het verschil in samenstelling met de Tweede Kamer ook groter wordt. Evenals de betekenis van het handelen van de Eerste Kamer."

Toch is de politisering niet alleen op het conto van de context te schrijven. Het waren immers de partijen zelf die bij de laatste Eerste Kamerverkiezingen politieke zwaargewichten in de strijd wierpen als lijsttrekker. Zo werd bij het CDA de relatief onbekende Jos Werner ingeruild voor Elco Brinkman en stond bij D66 opeens oud-minister Roger van Boxtel aan het roer. "Ik heb het idee geproefd dat partijen dachten: we zullen eens politieke zwaargewichten inzetten om het kabinet snel tot het verleden te laten behoren", zegt SGP-senator Gerrit Holdijk.

Hoewel die partijbonzen voor het grote publiek het meest zichtbare teken zijn dat er in de Eerste Kamer tegenwoordig meer politiek bedreven wordt, zijn het vooral de procedurele zaken - soms alleen zichtbaar voor de insider - die bij elkaar opgeteld afbreuk doen aan de oorspronkelijke terughoudende rol van de senaat.

"Toen ik in 1986 senator werd, was de stelregel dat we geen moties indienden die niet met algemene stemmen werden aangenomen. Moties die worden aangenomen met een krappe meerderheid, maken geen indruk op het kabinet, alleen met algemene stemmen kun je een flinke vuist maken", legt Holdijk uit. "Nu is 'met algemene stemmen' een uitzondering geworden. De meeste moties worden met een krappe meerderheid aangenomen of verworpen."

Haastig
Volgens Noten bepalen de stemverhoudingen tegenwoordig niet alleen of een wetsvoorstel wordt geaccepteerd, maar ook of het überhaupt behandeld wordt. "Nu is voor het reces een aantal wetsvoorstellen met grof geweld haastig door de Kamer gejast. Zoals de verhoging van de AOW-leeftijd."

De senatoren wijten dat haastige tempo aan de verkiezingen die eraan zaten te komen. "De hoffelijkheid zou gebieden om de behandeling van de wet op de inburgering uit te stellen", meent D66-senator Hans Engels. "Het kan en het mag staatsrechtelijk wel, maar de wet gaat ook nog ergens over. Ik zou graag zien dat de senaat meer als een staatsrechtelijk orgaan opereert, maar vaak weten politici niet eens hoe het staatsrecht in elkaar steekt."

Als het dan eenmaal op stemmen aankomt, schrikken ook senatoren niet terug van politieke spelletjes. Eén keer was Holdijk van 'gedoogpartner' SGP er niet, herinnert SP'er Vliegenthart zich. "Toen werden gelijk de stemmingen gestaakt. Ik had niet de indruk dat Holdijk daar zo gelukkig mee was."

Geheime afspraken
De éénmansfractie van de SGP kreeg na de Eerste Kamerverkiezingen in mei vorig jaar een bijzondere rol toen ze nodig bleek voor een meerderheid. In de Tweede Kamer gold de partij als officieuze gedoogpartij, maar volgens Holdijk heeft hijzelf nooit geheime afspraken met het kabinet gemaakt. "De enige afspraak was dat ik de Tweede Kamerfractie steunde."

Al met al toont de SGP'er zich ongelukkig met de niet bepaald onafhankelijke rol die de Eerste Kamer zich de afgelopen tijd heeft aangemeten: "Sinds anderhalf jaar zijn we Tweede Kamertje aan het spelen. De hele polarisatie heeft geleid tot: hoe houd je de zaak overeind en hoe kan je het kabinet beentje lichten? Dat is niet onze taak."

Evenmin is het onze taak om doorgaans 'ja' en soms 'nee' te zeggen, benadrukt Noten. "Wij moeten de kwetsbaarheid benoemen. De Handelingen zijn onderdeel van de wetsgeschiedenis. Zaken als redelijkheid, billijkheid en proportionaliteit zijn belangrijk voor de rechter als hij de wet moet interpreteren. Maar bij sommige debatten waren VVD, CDA en PVV niet eens aanwezig. Ze stelden ook geen vragen, want er was toch al een meerderheid."

Toch erkent de PvdA'er die straks wellicht zelf behoort tot een officieuze 'coalitiefractie', dat het logisch is dat Eerste Kamerfracties loyaal zijn aan 'hun' kabinet. "Dat was ik ook toen de PvdA regeerde. Je cre- eert niet zomaar een politieke crisis, maar je moet wel kritisch blijven. Als je onze taak terugbrengt tot simpelweg voor of tegen stemmen, zonder het debat te voeren, kun je de Eerste Kamer beter afschaffen."

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden