Tot op het bot minderjarig

De helft van de Alleenstaande minderjarige asielzoekers (ama's) blijkt meerderjarig, wijst leeftijdsonderzoek van de Immigratie- en Naturalisatiedienst(IND) uit. Vooruitlopend op het debat over ama's vandaag in de Tweede Kamer heeft staatssecretaris Job Cohen vorige maand 'controle aan de poort' ingevoerd. Bij twijfel over de leeftijd van ama's moet onderzoek voorkomen dat mama's (meerderjarige ama's) in de opvang voor jongeren terechtkomen.

De wachtkamer van de röntgenafdeling van het Diagnostisch Centrum in Eindhoven zit vol. Jonge Aziaten en Afrikanen bezetten de acht stoelen. Tijdschriften ontbreken in deze ruimte. Dat is niet zo vreemd, want de meeste bezoekers zijn de Nederlandse taal onvoldoende machtig. Bovendien is de wachttijd beperkt; de jongeren komen niet voor een ingewikkeld medisch onderzoek, maar voor leeftijdsonderzoek. Het zijn twama's: jonge asielzoekers bij wie de IND twijfelt aan hun minderjarigheid.

In dit vooroorlogse gebouw, waar vroeger de Raad van de Arbeid was gehuisvest, kunnen röntgenfoto's van het sleutelbeen en de hand/pols van de vreemdelingen uitsluitsel geven over hun leeftijd. Harry van der Pas, hoofddocent antropologie aan de Katholieke universiteit van Tilburg en leider van het leeftijdsonderzoek in Eindhoven, houdt een röntgenfoto tegen de lichtbak.

,,Kijk'', doceert hij, ,,dit is duidelijk een jonkie.'' Hij wijst naar het uiteinde van het sleutelbeen op de foto. ,,Hier zie je heel mooi een spleet lopen. Dat betekent dat het gewrichtsuiteinde van het bot nog niet helemaal verbeend is. Bij iemand van bijvoorbeeld 21 jaar is dat absoluut wel het geval. Zo kunnen wij minderjarigen van meerderjarigen onderscheiden.''

Als Cheng, een Chinese ama, met ontbloot bovenlijf de röntgenkamer binnenstapt, weet de laborante al dat we hier te maken hebben met een minderjarige. ,,Voor deze magere jongen heb ik niet zo'n hoge stralingsdosis nodig'', zegt zij veelbetekenend. Een paar minuten later is haar vermoeden bevestigd, wanneer de röntgenfoto's tegen de lichtbak worden gehouden. ,,Minderjarig!'', concludeert ze.

,,Het is opvallend hoe weinig meerderjarigen we nog aantreffen onder de Chinezen'', zegt Van der Pas later. ,,Vroeger wemelde het van de oudere jongeren. Die scheidslijn valt precies samen met het nieuwe leeftijdsonderzoek dat we sinds februari vorig jaar zijn begonnen. Blijkbaar worden ze in China al op leeftijd geselecteerd.''

Niet bij iedereen is even duidelijk vanaf de foto's te zien of er sprake is van minderjarigheid. Daarom worden alle foto's standaard vanuit Eindhoven naar Amersfoort gebracht of per computer verzonden. Daar bekijken ervaren radiologen nauwkeurig de beelden. In geval van twijfel of uiteenlopende visie hakt Van der Pas of een onafhankelijke fysisch antropoloog van buiten het centrum de knoop door. ,,Je hebt te maken met bepaalde marges'', legt Van der Pas uit. ,,Je kunt niet tot op de maand nauwkeurig iemands kalenderleeftijd vaststellen.''

Hoewel een meerderheid in de Kamer achter het leeftijdsonderzoek bij ama's staat om misbruik van de regeling te voorkomen, is de gehanteerde methode niet onomstreden. Van der Pas beseft dat. ,,Sommigen vinden dat je standaard iedereen zou moeten controleren op leeftijd. Dat is eerlijker. De een ziet er nou eenmaal jonger uit voor zijn leeftijd dan de ander. Jongeren uit de Balkan hebben bijvoorbeeld eerder en meer haargroei dan leeftijdgenoten uit het Westen. Er valt iets voor te zeggen. Toch ben ik voorstander van een zekere terughoudendheid als het om leeftijdsonderzoek gaat. Voor een deel is wat we hier doen nogal draconisch. Zoiets doe je niet voor de lol: kijken in andermans lichaam zonder medische noodzaak.''

Van der Pas is eens uitgemaakt voor 'kamparts'. ,,Dat is bepaald niet leuk'', zegt de antropoloog, ,,en ook niet terecht, maar het geeft wel aan dat je je met dit onderzoek niet erg populair maakt. Ik kan het mensen die aan het begin van hun wetenschappelijke loopbaan staan dan ook niet aanraden.'' Dat Van der Pas zich desondanks voor dit karwei heeft laten strikken, heeft volgens hem niet alleen met zijn leeftijd maar ook met zijn verleden als medewerker van VluchtelingenWerk te maken. ,,In die tijd ontdekte ik dat een aantal asielzoekers je maar wat op de mouw speldt. Waarom zou je dan geen gebruik maken van middelen om iets objectief vast te stellen als je dat op een integere wijze kunt doen?''

Van der Pas voelt zich niet 'gebruikt' door de IND. ,,Als ik die indruk had, zou ik er onmiddellijk mee stoppen. Ik krijg van tevoren keurig de verslagen van het eerste gehoor van de twama's. Zo kan ik zien of er niet ten onrechte mensen naar Eindhoven worden gestuurd. Dat is tot dusver niet het geval geweest.''

Begin 1996 introduceerde de IND al leeftijdsonderzoek bij ama's. Destijds stelde een deskundige de leeftijd vast aan de hand van hand/polsonderzoek én gebitsonderzoek. Vooral die laatste methode ontlokte veel kritiek. Direct probeerden advocaten bij de rechter de wetenschappelijke waarde van de onderzoeken in twijfel te trekken. Met succes. Na verhitte wetenschappelijke discussies in de rechtszaal, oordeelde de rechter, nog geen jaar na de invoering, dat de IND op zoek moest gaan naar betere methodes om de leeftijd van jonge asielzoekers vast te stellen. Harry van der Pas, een van de weinige fysisch antropologen in Nederland, bleek bereid het pad te effenen.

Na anderhalf jaar voorbereiding begon de IND februari vorig jaar met het nieuwe leeftijdsonderzoek, waarin vooral op het sleutelbeen wordt gelet. Onlangs moest Van der Pas de rechter in Den Bosch uitleggen waarom zijn methode wel bruikbaar is. Die zaak is inmiddels naar de meervoudige kamer verwezen, maar de Van der Pas verwacht niet dat er opnieuw een spaak in het wiel van de IND gestoken zal worden. ,,Skeletonderzoek, en dan met name bestudering van het sleutelbeen, levert over het algemeen heel betrouwbare resultaten op als het gaat om het vaststellen van meerderjarigheid. Het sleutelbeen is het laatste bot waar je nog groei kunt vaststellen.''

Veel hinderlijker vindt hij wetgeving die sinds 1 april dit jaar van kracht is. Volgens de Wet geneeskundige behandelingsovereenkomst hebben betrokkenen bij niet-medische keuringen recht op voorinzage van het resultaat en kunnen zij voorkomen dat het rapport naar de opdrachtgever gaat. ,,Zinloze wetgeving'', meent Van der Pas. ,,Het betekent wel dat de hele boel onnodig vertraagd kan worden.'' Hij verwacht dat ongeveer de helft van de advocaten voor hun cliënten voorinzage zal eisen.

Dat er royaal misbruik wordt gemaakt van de ama-regeling blijkt uit de jongste cijfers van de IND. Sinds per 1 april al in de aanmeldprocedure bij twijfel leeftijdsonderzoek wordt gedaan, blijkt de helft van de ongeveer honderd onderzochte ama's meerderjarig te zijn.

Dat percentage stemt aardig overeen met de resultaten van de 'stuwmeer'-gevallen. Dat zijn de ama's die op de wachtlijst staan voor leeftijdsonderzoek en al langere tijd in de opvang zitten. Bij de start begin vorig jaar wachtten 3000 ama's op een retourtje Eindhoven. Inmiddels is dat aantal teruggebracht tot een kleine 1200. De IND verwacht de achterstand eind dit jaar te hebben ingelopen. Het Diagnostisch centrum kan vijftig stuwmeer-ama's per week verwerken. Vanaf 1 juni wordt er elke werkdag leeftijdsonderzoek gedaan. De vrijdag is gereserveerd om achterstanden weg te werken.

Met name het Centraal orgaan opvang asielzoekers (COA) juicht het geïntensiveerde leeftijdsonderzoek bij twama's toe. Medewerkers van het COA worden regelmatig opgescheept met mama's en grama's, veel te oude ama's. Het komt voor dat een dertigjarige 'ama' 's morgens tussen zeventienjarige ama's wacht op de bus die hen naar school brengt. Soms verpest zo'n nep-ama de sfeer in de groep. Het frustreert mentoren in hoge mate dat ze ook verantwoordelijk zijn voor het wel en wee van volwassenen. ,,Daarom is controle aan de poort een goede zaak'', vindt de woordvoerster van het COA.

VluchtelingenWerk Nederland heeft geen bezwaar tegen leeftijdsonderzoek bij ama's, mits aan voorwaarden wordt voldaan. ,,De IND moet hen goed voorlichten wat de consequenties zijn wanneer ze niet meewerken'', zegt een woordvoerster. ,,Wie niet meedoet, moet toch de kans krijgen zijn vluchtverhaal te doen. Want wie meerderjarig is, kan ook gewoon een vluchteling zijn. Het mag niet zo zijn, dat een weigering direct betekent dat iemand het land uit moet. Verder moeten de wetenschappelijke bevindingen helder en eenduidig zijn, en mag wat ons betreft alleen bij goed onderbouwde twijfel leeftijdsonderzoek worden gedaan.''

Dat jonge asielzoekers massaal een verkeerde leeftijd opgeven, heeft te maken met de gunstige faciliteiten die verbonden zijn aan het ama-schap. Ama's hebben niet alleen meeer kans hier te mogen blijven, ze zijn ook materieel bevoorrecht ten opzichte van jong volwassenen, op het gebied van huisvesting en scholing. Soms weten ze hun leeftijd niet, omdat in het land van herkomst geen deugdelijke registratie van geboortedata bestaat. Een IND-medewerker in het Diagnostisch centrum vertelt over een ama die erg onder de indruk was van het leeftijdsonderzoek. ,,Hij vroeg mij: 'Als die machine mijn leeftijd weet, kan die dan ook vaststellen hoe oud ik word?' ''

Het gebeurt ook dat mensensmokkelaars asielzoekers instrueren zich jonger voor te doen dan ze zijn door een verkeerde leeftijd op te geven. ,,We hebben eens iemand in de opvang gehad'', vertelt een COA-medewerker in een recent nummer van het COA-magazine, ,,die volhield dat zijn voornaam 'Ama' was. Die had de instructies waarschijnlijk niet helemaal begrepen.''

Nederland is dus aantrekkelijk voor jonge, alleenstaande asielzoekers. De afgelopen jaren is de komst van ama's meer dan verdrievoudigd: van 1562 in 1996, naar meer dan 5000 afgelopen jaar. Hun aandeel in de totale stroom van asielzoekers neemt ook toe: van zeven procent in 1996, naar dertien procent vorig jaar. De eerste vier maanden van dit jaar is dat percentage zelfs gestegen naar vijftien procent. Opvallend is dat bijna tachtig procent van alle Chinezen die als asielzoeker naar Nederland komen ama is. Dat geldt in iets mindere mate ook voor de asielzoekers uit Guinee.

Probleem bij de vaststelling van de leeftijd van ama's is dat ze meestal zonder documenten Nederland binnenkomen. ,,Dan proberen we met gerichte vragen meer te weten te komen over hun achtergronden, ook over hun leeftijd'', vertelt Loes Venhorst, die zich op het aanmeldcentrum in Rijsbergen ontfermt over de twama's. Met een aantal collega's is zij getraind om meerderjarigen onder de ama's te ontmaskeren. ,,Als we duidelijke twijfels hebben over de opgegeven leeftijd, vanwege het uiterlijk of het gedrag, dan vragen we aan die persoon om aan te tonen dat we het bij het verkeerde eind hebben.''

Wordt die twijfel niet weggenomen, dan volgt het aanbod om naar Eindhoven te gaan. Elke onderzochte twama kost de IND 1500 tot 2000 gulden, geld dat (groten)deels terugverdiend wordt door de betere selectie van ama's. Het leeftijdsonderzoek is vrijwillig, maar niet vrijblijvend. Wie weigert, wordt beschouwd als meerderjarig. ,,Het opgeven van een verkeerde leeftijd wordt in eerste instantie niet tegen de asielzoeker gebruikt'', zegt Venhorst. ,,Zo iemand kan toch een vluchteling blijken te zijn. Maar weet die asielzoeker vervolgens ook niet duidelijk maken waar hij of zij vandaan komt, dan wordt het wel een optelsom.''

Snelheid is geboden bij leeftijdsonderzoek. Slaagt de IND er namelijk niet in binnen 48 uur (vier werkdagen) de leeftijd vast te stellen, dan gaat die ama alsnog naar een onderzoekscentrum om de hele verdere procedure te doorlopen en krijgen de opvangmedewerkers wellicht te maken met een (veel) te oude ama.

Even slaat de paniek toe als er een bezorgd telefoontje vanuit het aanmeldcentrum in Rijsbergen binnenkomt in Eindhoven. 'Waar blijven de onderzoeksresultaten van gisteren?' wil een medewerker weten. Harry van der Pas weet niet beter of hij heeft ze die ochtend op de fax gezet. Bij controle blijkt dat hij per abuis het automatische faxnummer van de rechtsbijstand in Leiden heeft ingetoetst. Een koerier brengt uitkomst. Een uur later liggen de resultaten van het leeftijdsonderzoek alsnog in Rijsbergen. ,,Gelukkig heeft het voor de procedure geen gevolgen gehad'', merkt Van der Pas opgelucht op.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden