Tot het einde verstrengeld

Vandaag een jaar geleden overleed de dichter Hans Warren, ook bekend als schrijver van het 'Geheim Dagboek'. In zijn aantekeningen over het laatste jaar beschrijft hij het vechten tegen de slaap, de lichamelijke aftakeling en zijn afkeer van uitstapjes met zijn levensgezel Mario Molegraaf. Die heeft dit laatste deel van het Geheim Dagboek met pijn in het hart laten uitkomen. Bang voor de verschrikkelijkste verwijten van de kant van de lezers.

De avond voor de begrafenis van zijn levensgezel, de dichter Hans Warren, deed Mario Molegraaf de bureaula open waarin de dichter zijn geheim dagboek bewaarde. En hij schrok.

Hun levens waren 23 jaar lang verstrengeld geweest als een vlecht, zoals Mario Molegraaf het omschrijft. In hun Zeeuwse arbeidershuisje werkten ze samen aan de vertaling van de Griekse dichter Kavafis en van Plato, ze deelden hun liefde voor Aziatische en Afrikaanse kunst, gingen samen naar exposities, gingen samen uit eten in goede restaurants waarover Molegraaf recensies schreef en sinds de dichter Hans Warren steeds meer last kreeg van fysieke haperingen als incontinentie, en hij nauwelijks meer op kon staan van het toilet en uit stoel en bed, verzorgde de veertig jaar jongere Mario Molegraaf hem dag en nacht. Dag in dag uit altijd samen eten, samen slapen, samen werken. ,,Ik ben sinds 1992 geen nacht van huis geweest.'

Over dat gezamenlijke leven hield Hans Warren een geheim dagboek bij. Met het dagboek was hij begonnen in 1942. Dat geheime is betrekkelijk, van het dagboek zijn sinds 1984 zestien delen verschenen, over de jaren 1942 tot 1984. Het deel dat nu is uitgekomen, over het laatste levensjaar, is het zeventiende. De tussenliggende delen komen nog. De dagelijkse aantekeningen kwamen pas het laatje uit als Warren besloot dat het tijd was voor publicatie. Tot dat moment kreeg niemand ze onder ogen, zelfs Mario Molegraaf niet, ondanks dat ze bijna alles deelden wat er te delen viel. Het dagboekcahier zat in de bureaula in de werkkamer van Warren, een kamer met boeddhabeelden, maskers aan de muur en een elektrische kachel.

Tot twee dagen voor zijn dood heeft Warren hier gewerkt, geschreven aan zijn dagboek, aan zijn literaire kroniek voor de Provinciale Zeeuwse Courant, aan vertalingen, aan zijn laatste poëziebundel, 'Een stip op de wereldkaart'. De tachtigjarige vecht tegen de slaap, steeds wordt hij wakker, ziet dat er weer een uur voorbij is, dat zijn pen een enorme inktvlek op het papier heeft achtergelaten, nog verder uitgelopen doordat hij er op gekwijld heeft. ,,Ben ik hier warempel wéér prompt kwijlend in slaap gevallen. Wat is er toch met me? Ik zat liever alert te pennen dan deze warrige aantekeningen te maken. Er is inderdaad een grote overeenkomst tussen mijn verdwalende gedachten en de manier waarop ik strompel in plaats van loop. ,Nu schrijf ik hier niet 'loop' maar 'leep'! Ik maak de laatste tijd de gekste fouten met g en ch. Meestal herstel ik het direct, maar ondertussen staat het er.', schreef Warren op 3 december 2001, om 14 uur.

Niet daarvan schrok Mario Molegraaf, toen hij de aantekeningen las die Warren het jaar voor zijn dood had opgeschreven. Maar wel van wat er bijvoorbeeld op 23 november stond, de aantekening van 13 uur: ,,Ik heb mijn portie treiteren al weer achter de rug. M. vernedert me soms zo satanisch dat ik hem nu ook begin uit te schelden. Werkelijk, als kampbeul had hij zich heerlijk kunnen uitleven. Ik heb dat eruit geflapt. Hij maakte me woedend en toen maakte ik hém woedend. Er was zoveel leuks bij de post en hij verpest alles - Ik val na elk woord in slaap.' Of wat er op 26 september staat: ,,Een verschrikkelijke dag. (..) M. deed onaangenaam, hij beklaagde zich voortdurend. Terwijl ik door het indruppelen ongeveer niets zag, ik was gewaarschuwd dat het een paar uur zou duren eer m'n ogen normaal zouden zijn. Hij kondigde aan dat hij vanmiddag naar de tentoonstellingshal in Bonn wilde. Ik verzette me, maar toen kreeg hij weer eens de kolder in z'n kop. Niets gunde ik hem, ik moest het huis uit, ik was een beest. Alles beter dan dit, dacht ik, dus ik zwichtte. Maar hij vond het inmiddels te laat geworden voor Bonn, daarom stelde ik voor naar de Hiëronymus Bosch-tentoonstelling in Rotterdam te gaan. Het heeft lang geduurd voor ik hem over kon halen, maar we hebben het gedaan. Veel nieuws heb ik niet gezien, wel veel middelmatigs en twijfelachtigs. Het was een wonder dat ik niet ben gevallen. Hoe dan ook, ik ben nu even van die uitstapjes af.'

Op de begrafenis zelf werd Mario Molegraaf door iedereen geprezen omdat hij zo trouw en intensief voor Warren gezorgd had. Dankzij hem had Warren thuis kunnen blijven tot vlak voor zijn dood. Molegraaf kon de lof niet echt in ontvangst nemen. ,,Ik dacht aan die tikkende tijdbom in die bureaula.' Achteraf zegt hij dat hij niet wist hoe erg Hans Warren opzag tegen de uitstapjes. ,,Hij heeft dat nooit gezegd. Hij schreef dat wel in zijn dagboek, maar hij schaamde zich er zo voor dat hij het niet zei. Het kwam doordat hij incontinent was, hij was heel bang om zich te bevuilen. We hadden veel eerder aan luiers moeten beginnen, maar daar hebben we niet aan gedacht. Een paar jaar geleden had hij daar ook last van, toen hebben we maandverband in zijn onderbroek gedaan, maar dat waren we nu weer vergeten. Als ziekenverzorger heb ik natuurlijk een modderfiguur geslagen.'

De kracht van Warrens dagboeken is dat hij alles volstrekt zonder gêne opschrijft: de erotische aantrekkingskracht van jongens, de ruzies tijdens zijn huwelijk met Mabel dat na 23 jaar in een scheiding eindigde, het slechte contact met zijn kinderen, de verhouding tot zijn eigen lichaam, de lust, de onttakeling. In het dagelijks leven blijkt hij een man geweest te zijn met sterke schaamtegevoelens. ,,Hij kon niet plassen als er iemand in de buurt was. Het was inderdaad een enorm contrast, tussen hoe hij in zijn dagboek schrijft en hoe hij daarbuiten was.'

Dankzij de volstrekte eerlijkheid van Warren als schrijver geeft dit deel van het dagboek, dat nu vervroegd is uitgekomen, een zeldzaam inzicht in wat onttakeling teweegbrengt in een leven samen. Ondanks dat maar een kant van de zaak beschreven wordt, voelt de lezer de wanhoop aan de andere kant, ziet hoe de levensgezel van de dichter stug volhoudt om hem als een gelijkwaardige partner te behandelen en niet als een oude man die niet meer meetelt. En begrijpt dat Warren een por en een snauw krijgt als hij weer eens wartaal uitslaat of in slaap valt tijdens een tochtje.

Die dagelijkse ruzies staan minutieus genoteerd in het dagboek. ,,Ik denk dat hij vooral in het dagboek schreef als het slecht ging', vertelt Molegraaf in de werkkamer van Warren.

Ondertussen worstelde Warren zich door het dagelijks leven heen. Jankend en jammerend ligt hij op de grond, terwijl vriend Mario een kostbaar en dierbaar boeddhabeeld boven zijn hoofd houdt, en het kapot dreigt te gooien. Ja, zo ging het, zegt Molegraaf gegeneerd. We zijn intussen naar de zogeheten oosterse kamer gelopen, voor de vaste dagboeklezers een bekend vertrek in het huis. Alle kunstvoorwerpen zijn zo opgesteld dat ze in balans zijn. Een prachtige Etruskische kop uit de vierde eeuw voor Christus staat naast een Russisch reistriptiek. Warren was sterk gehecht aan de verzameling. In zijn laatste bundel staan gedichten over de kostbare voorwerpen in zijn huis. Het is een afscheid. Het motto ontleende hij aan kardinaal Richelieu, ook een verzamelaar: ...et devoir quitter tout cela: en dat alles te moeten verlaten.

Molegraaf komt uit het dagboek tevoorschijn als een uitermate gedreven man. Wat hij ook doet, hij gooit zich er helemaal in. Een workaholic, een perfectionist, die volkomen overstuur kan raken als er iets dreigt mis te gaan. En die naast al het vertaalwerk en het nakijken van drukproeven ook Warren moest aankleden, de wc weer moest schoonmaken als die ondergepoept was, Warrens door vocht opgezette benen moest masseren, zijn zwerende teen verzorgen, 's nachts drie, vier keer wakker gemaakt werd omdat Warren weer hallucineerde of moest plassen. Iedere dag probeerde hij hem een stukje te laten wandelen, want dat was goed, had de dokter gezegd. Maar Warren had geen zin in die wandelingen en verzette zich daar narrig tegen. In zijn wanhoop liet Molegraaf dan wel eens het woord 'verzorgingshuis' vallen, waarop verschrikkelijke scènes volgden. ,,En dan ging ik dreigen. Het had niet veel langer moeten duren. Ik was gek geworden. Maar het ergste vind ik dat hij ging twijfelen aan mijn liefde voor hem. En ik vind het verschrikkelijk dat hij in het ziekenhuis is doodgegaan en niet hier thuis. Ik had hem hier moeten houden.'

Nog heeft Molegraaf last van zijn rug. Hij moest iedere keer weer Warren omhoog sjorren als die gevallen was. ,,Hij had een enorm dikke buik, door zijn leveraandoening. Hij woog negentig kilo. Ik duwde hem tegen zijn billen omhoog, maar dat is een verkeerde techniek. De fysiotherapeute die aan het eind kwam, leerde mij hoe ik het wel moest doen. Door hem onder zijn armen te tillen, maar dat wou Hans absoluut niet.'

Molegraaf kwam als zeventienjarige jongen uit een eenvoudig West-Brabants gezin in het leven van de dichter. Hij kende zijn werk, begreep uit een regel over baardstoppels dat Warren homoseksueel was. De relatie was vanaf het begin stormachtig, en sterk erotisch, ondanks het leeftijdsverschil van veertig jaar en ondanks dat Warren zichzelf omschrijft als ongeveer de onaantrekkelijkste man van het westelijk halfrond. Warren was een paar jaar gescheiden en had al een flinke voorraad slaappillen in huis, voor het geval hij het leven niet meer de moeite waard zou vinden. Toen kwam die knappe, tengere, donkere jongen in zijn leven, die ook nog heel nauwkeurig drukproeven kon nakijken en Grieks kon vertalen. En die permanent alles met hem samen wilde doen. Molegraaf: ,,Ik kan me wel voorstellen dat mensen mijn liefde als benauwend ervaren. Maar zo zit ik nu eenmaal in elkaar. Dat leeftijdsverschil speelde overigens nauwelijks een rol, behalve natuurlijk de laatste periode.' Ze wisten allebei vanaf het begin dat ze tot aan Warrens dood samen zouden optrekken. Vanaf het begin al schrijft Warren bezorgd in zijn dagboek hoe het ooit met Mario moet als hij zelf doodgaat.

Molegraaf: ,,Ik ben niet van plan de conservator van het Hans Warrenmuseum te worden. Ik heb een nieuwe liefde: Iris. En net als met Hans weet ik zeker dat we de rest van ons leven samen zullen doorbrengen. Ze kent Hans' werk, gelukkig. Het was wel heel bijzonder toen we voor het eerst samen in dit bed lagen waar ik met Hans heb gelegen.'

Hans Warren, Geheim dagboek 2001.Bert Bakker, 19,95 euro.

In het Afrikamuseum in Berg en Dal zijn 75 kunstvoorwerpen van de collectie Warren en Molegraaf opgesteld. Komend voorjaar wijdt de Kunsthal in Rotterdam een expositie geheel aan de verzameling van Hans Warren. Een deel van het interieur van het huis zal worden opgesteld.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden