Tot de VS weer roet in het eten gooien

We kennen Pakistan vooral als kweekvijver van terrorisme. Dat er tegenwoordig ook uitstekende romans en verhalen worden uitgebroed, is minder bekend. Amal Chatterjee stelt u voor aan een paar sterke nieuwe vertellers.

Pakistan is weer eens in het nieuws, en niet omdat er iets aardigs over te melden valt. Maar om het terrorisme: het nieuwste hoofdstuk in een geschiedenis van een land dat, na zijn bloedige geboorte bij de deling van India, onder het juk zucht van militaire machthebbers en de bemoeienis van de wereldpolitiek.

Gezien deze geschiedenis én gezien het feit dat Pakistan altijd het kleine broertje is gebleven van India, is het geen wonder dat Engelstalig proza uit Pakistan ons nagenoeg onbekend is. Hoewel Pakistan beschikt over een Engelssprekende middenklasse, produceerde het lange tijd ook maar weinig fictie waar buitenlandse uitgevers belangstelling voor hadden. Dat was ook wel begrijpelijk: militaire leiders en corrupte politici staan zelden borg voor een bloeiend artistiek klimaat.

Toch loopt de Pakistaans literatuur niet zozeer achter, ze nam eerder wat gas terug en om nu haar plaats in de wereldliteratuur te heroveren. Alleen al in de afgelopen vier maanden kwamen vier sterke Pakistaanse boeken op de Nederlandse markt. Eén daarvan, Nadeem Aslams ’De vergeefse wake’, werd in deze krant al besproken. Maar onlangs verscheen ook Mohammed Hanifs satirische pseudogeschiedenis ’Een kist ontploffende mango’s’ in het Nederlands. En dan is er nog een verzameling korte verhalen van Daniyal Mueenuddin in de handel, ’In Other Rooms Other Wonders’, en van Kamila Shamsie de kosmopolitische ’Burnt Shadows’. De laatste twee zijn nog niet vertaald.

Opvallend is, in drie van de vier boeken, de rol van het Pakistaanse leger en de geheime dienst. Vooral van de ISI, het Pakistaanse equivalent van de CIA, gaat in deze romans een sterke dreiging uit. Vreemd is dat niet, want deze ISI, die tijdens de Koude Oorlog met behulp van de CIA de moedjahedien spekte, is in het land sindsdien een macht van betekenis.

Een centrale rol speelt ze in Aslams ’De Vergeefse wake’, dat zich afspeelt in Afghanistan, en een marginalere in Shamsie’s geografisch uitbundige ’Burnt Shadows’, dat begint in Nagasaki, op de gruwelijke ochtend dat de bom daar valt - nog min of meer bij toeval ook, omdat het eigenlijke doel, Kokura, door wolken aan het gezicht van de piloot onttrokken was.

Een jonge vrouw, Hiroko, wordt getroffen door de klap: op hetzelfde moment dat de zwanen op haar kimono zich voor altijd in haar huid branden, verliest ze haar Duitse verloofde. Omdat ze er nu alleen voor staat, en vastbesloten is geen hibakusha (slachtoffer van de atoombom) te worden, vertrekt ze naar het dan nog koloniale India, waar ze wordt opgevangen door de zus van haar gestorven verloofde.

Daar wordt Hiroko opnieuw verliefd, op een Indiase moslim, en hoewel het paar dankzij een huwelijksreis naar Turkije aan de bloedige opdeling van India ontkomt, wordt het gedwongen een nieuw leven de beginnen in het Pakistaanse Karachi. Een lot waar Hiroko zonder protest mee instemt.

Maar dan komen de VS weer roet in het eten gooien, door een nieuwe oorlog te beginnen, waaraan ook voor deze Pakistaanse familie niet te ontkomen valt. Ten slotte neemt Amerika het helemaal over en zwenkt ons blikveld naar New York en Guantánamo Bay.

’Burnt Shadows’ is een sterke roman met een zwakke plek: de Amerikanen. Zeker, de CIA maakt zijn functionarissen in Pakistan en Afghanistan tot inhumane, machteloze wezens, maar dat deze in aanleg vrij eerlijke mannen (van CIA-vrouwen is geen sprake) zo gemakkelijk zijn aan te sporen tot het vuile werk, is toch onwaarschijnlijk. Shamsie doet zijn best, maar zijn CIA-officier, een man van principes, blijft een zwak personage. Dat geldt niet voor Hiroko. Deze Japanse, die het einde van de Tweede Wereldoorlog overleeft, de deling van India én de oorlog tegen het terrorisme, is een prachtige schepping, een zinnebeeld van kracht.

Ook in Mohammed Hanifs tegendraadse if-history ’Een kist ontploffende mango’s’ is een rol weggelegd voor de ISI. De gebeurtenis die het boek zogenaamd ’verklaart’, is de dood van de toenmalige dictator van Pakistan, generaal Zia, die in 1988 omkwam bij een vliegtuigongeluk. Hanif, ooit zélf kadet bij de Pakistaanse luchtmacht, verzint een keten van gebeurtenissen, waarbij een jonge luchtmachtofficier in machinaties verstrikt raakt die leiden tot het eind van Zia’s heerschappij.

Hanifs prettig gestoorde gevoel voor satire houdt je bij de les tijdens al die speculaties over een serie bizarre verklaringen, waaronder, natuurlijk, moord door middel van mango’s. Dat deze geestige, scherpe roman in Pakistan niet te koop is hoeft niemand te verwonderen. Het boek loopt grote kans mensen te beledigen die iets te verbergen hebben.

Maar Pakistan is natuurlijk meer dan ISI, CIA en islamisten. Die andere kant ontdek je met Mueenuddins verzameling korte verhalen ’In Other Rooms Other Wonders’. De schrijver neemt je mee naar de Pakistaanse binnenlanden en naar de bruisende steden, hij onderzoekt de culturele banden en botsingen die het land zijn karakter geven, maar alles ook compliceren. Zijn personages reiken van de reizende klusjesman die zichzelf onmisbaar maakt, tot de zoon van een landeigenaar annex politicus die ontdekt dat zijn vaders erfenis ooit eens op zal raken. En van de Amerikaanse die haar draai vindt binnen de Pakistaanse samenleving, tot de Pakistaanse die dat niet kan of wil. Het is een rijk boek, goed verteld, en hoewel de verhaallijnen soms moeilijk te volgen zijn, maakt dat niet zo gek veel uit. En zoals dat met korte verhalen gaat: het één is beter dan het ander. Mijn persoonlijk favorieten zijn de bandeloze society-jongen en de loodgieter.

De vier boeken schilderen een panorama van een land waarover meer te vertellen valt dan dat er zich terroristen schuilhouden.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden