TaalTon den Boon

Tot de twintigste eeuw kende niemand het woord complottheorie

null Beeld
Beeld

De uitbraak van het coronavirus Covid-19 blijkt voeding te geven aan allerlei onwaarschijnlijke en speculatieve verklaringen, die in de media als complot- of samenzweringstheorieën worden getypeerd. Complottheorie – het veelal uit achterdocht voortkomende idee dat een bepaald verschijnsel op sociaal, politiek of economisch gebied het gevolg is van een grootscheepse samenzwering – is tegenwoordig een doodgewoon woord, maar maakte pas in 1992 zijn debuut in Van Dale.

Net als complot, want tot in de elfde editie van de Dikke Van Dale uit 1984 werd dit woord nog officieel met een k gespeld: komplot. Heel wat leenwoorden uit het Frans die in de brontaal met een c beginnen (zoals cabinet, candidat, complot), werden namelijk in de negentiende en begin twintigste eeuw vernederlandst door onder meer die c te vervangen door een k (kabinet, kandidaat, en vroeger dus: komplot). In de praktijk bleef complot in de 20ste eeuw vaak met een c gespeld worden, wat uiteindelijk in 1992 resulteerde in een aanpassing van de schrijfwijze van dit woord.

Complot maakte al in 1587 zijn debuut in onze taal in de betekenis samenzwering. Die betekenis had dit leenwoord ook in het Frans, maar van oorsprong betekende het in de brontaal onder meer mensenmassa. Het is mogelijk samengesteld van com (samen) en pelotte (bal), zodat de oudste betekenis weleens wordt geparafraseerd als samenballing, d.w.z. verzameling (van mensen).

Complottheorie zelf maakte volgens de krantendatabank Delpher zijn debuut overigens in 1914 (in verband met politiek gekonkel in Ulster), maar werd pas vanaf de jaren zestig echt courant.

In de rubriek Taal worden grammaticale geschillen, etymologische enigma’s en andere taaltwijfels voor u opgehelderd door Peter-Arno Coppen en Ton den Boon. Ook een taalvraag? Mail naar p.a.coppen@let.ru.nl of tdb@taalbank.nl.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden