Tornen aan de collectezak

Met je smartphone geld schenken aan de kerk: een collectezak-app moet het mogelijk maken. Experts hebben hun bedenkingen bij het idee.

Geen gerinkel van munten en geknisper van briefgeld meer. Ligt het aan de ICT-ondernemers Kees de Vries en Jip Jonker, dan int de kerk het collectegeld voortaan via smartphones. Liefst met de app 'KerkCollect' die hun bedrijf ontwikkelt. Voor 350 euro per jaar kunnen parochies en gemeenten de betaalmethode gebruiken. De app lijkt een uitkomst, maar deskundigen zien minstens zeven bezwaren.

1. Big Brother maakt guller
Gelovigen houden elkaar graag Jezus' leefregel voor: 'Laat uw linkerhand niet weten wat uw rechterhand doet'. Geven zonder dat iemand het ziet is in Gods ogen beter dan doneren voor de bühne. En dat belijdt de mens ook, althans, met de lippen. Econoom Adriaan Soetevent, hoogleraar aan de Rijksuniversiteit Groningen, deed hier baanbrekend en wereldwijd geciteerd onderzoek naar. Hij deed proeven in de kerk met collectezakken en mandjes. Wat bleek: met een schaal waarop het geld zichtbaar ligt, haal je meer op. Des te meer ogen je op je gericht weet, des te meer je geeft, luidde Soetevents conclusie; 'Big Brother' maakt de kerkganger guller.

Voor de collectezak-app belooft dat mechanisme niet veel goeds: een bedrag intoetsen op een smartphone is veel minder manifest. "We wegen nu eenmaal mee dat onze gift gezien wordt", zegt Soetevent. "Mensen denken niet alleen: wat is het goede doel mij waard? Maar ook: hoe kijken andere mensen tegen mij aan als ik iets schenk?".

2. De meest gulle gevers hebben het minst vaak een smartphone
Ouderen zijn ver in de meerderheid in de kerk. En ze geven in de regel ook veel meer geld aan de kerk dan jongeren. Uit de cijfers van de Actie Kerkbalans (niet de zondagse collecte, maar de jaarlijkse gift aan de kerk) blijkt dat zo'n veertig procent van degenen die geld toezeggen 65 jaar of ouder is. Nog geen vijf procent van de kerkelijke donateurs is jonger dan 25 jaar. Daarbij bezitten ouderen het minst vaak smartphones: slechts 35 procent van de 55-plussers heeft er een, tegen 82 procent van de 18- tot 24-jarigen en 58 procent van de 45- tot 54-jarigen.

3. Mobieltje uit je zak, rust verstoord
Een mobieltje is niet meer weg te denken uit een mensenleven. Maar, zegt econoom Soetevent, er is één plaats waar dat (nog) niet geldt: de kerk. "Daar komen mensen voor hun rust. Dus vraag ik me sterk af of ze hun mobieltje daar wel tevoorschijn willen halen."

Bovendien, denkt Soetevent, zullen dominees het niet op prijs stellen als er gefriemeld wordt met telefoons. Goed, even een gift doen via de app is een kleine moeite. Maar als er dan net ook een berichtje binnenkomt, is dat moeilijk te negeren. Weg aandacht voor de dominee, weg rust.

De vrees voor verstoring van gewijde ogenblikken leeft niet overal. Leonie Bos, predikante en voorzitter van de Raad voor de Plaatselijke Geldwerving van de Protestantse Kerk in Nederland zegt: "Ook de Bijbel is in een app verkrijgbaar. Ik zie jongeren soms de Bijbel lezen op hun mobieltje."

4. Het collectemuntensysteem
Nu er minder en minder contant geld in omloop is, lijkt een collectezak-app een uitkomst. De makers van KerkCollect prijzen hun betaalmethode ook aan omdat die de giftenaftrek bij de Belastingdienst eenvoudiger zou maken. Voor veel protestanten, weet Soetevent, vallen die voordelen weg. Zij kennen sinds jaar en dag een collectemuntensysteem, met van tevoren aan te schaffen plastic munten zoals die ook bij festivals en discotheken gebruikt worden.

"Zo'n systeem zal niet zomaar verdwijnen", denkt Soetevent. "En ook daar krijg je gewoon een factuur van, waarmee aftrekbaarheid bij de fiscus mogelijk wordt."

5. Het offermomentum valt weg
'Een offer aan God', zo omschrijft de katholieke media-expert Eric van den Berg de wekelijkse collecte. Het is voor kerkgangers een vast onderdeel van de zondagochtendrituelen. Met de smartphone-app valt de noodzaak weg om geld te geven op het moment dat de collectezak bij je langskomt. Dat werkt ondermijnend, denkt econoom Soetevent. "Óf je geeft op dat moment, óf je geeft niet. Maar met je mobiel kun je de betaling net zo goed uitstellen tot na de dienst." Willen mensen geld geven, dan moeten ze zich niet alleen verplicht voelen om dat te doen, maar om dat metéén te doen. Als die druk wegvalt, ontstaat hetzelfde fenomeen als bij deur-aan-deurcollectes. "Mensen hebben dan een alibi", weet Soetevent. "Ze zeggen dat ze het giraal zullen overmaken, maar doen dat uiteindelijk niet."

6. Prijzig gebeuren
De app KerkCollect kost een kerkelijke gemeente jaarlijks 350 euro. Nogal prijzig, zegt dominee Leonie Bos. "Het is meer geld dan sommige kerken op een zondagochtend ophalen."

Ook de katholieke media-expert Eric van den Berg verbaast zich over de prijs. "Veel te duur. Zo maakt een kerk haast verlies op de collecte. Maak liever een app die gebruikers eenmalig een klein bedrag kost - net geen euro, bijvoorbeeld, zoals de meeste apps."

Misschien zou de collecte-app op termijn mankracht in vrijwilligers schelen, rekent Adriaan Soetevent hardop. "Maar contant en digitaal betalen zullen naast elkaar blijven bestaan. Dus moeten er nog steeds vrijwilligers met de zak rond en munten tellen."

In theorie kan een gebruiksvriendelijke app nieuwe donateurs aantrekken. Maar in de kerk, legt Soetevent uit, valt op dat punt weinig winst te boeken. "Het percentage kerkgangers dat geld geeft, loopt tegen de negenennegentig."

7. Je bank-app werkt ook in de kerk
Het laatste bezwaar tegen de collecte-app is het grootste. Met de smartphone-app van je eigen bank kun je moeiteloos geld overmaken vanuit de kerkbank. En de kosten voor de kerk zijn nul. Mocht de digitale revolutie doordringen tot in de kerkbanken, en de collecte via de smartphone binnenkomen, dan ziet Soetevent één lichtpuntje. Experimenten tonen aan dat mensen meer geld uitgeven als ze alleen met pin kunnen betalen - omdat je het geld niet meer door je handen voelt gaan. Dat biedt de gelovige hoop.

Of de smartphone-app KerkCollect straks daadwerkelijk is te downloaden, is nog maar de vraag. De bedenkingen van deskundigen roepen de vraag op of het wel een zinvol idee is. "Het is afwachten", zegt initiatiefnemer Kees de Vries. "We informeren nu bij kerken of er voldoende animo voor is."

Waarom de digitale betaalmethode zoveel moet kosten? De Vries: "De kosten zitten in het ontwikkelen van de app en de achterliggende software, maar vooral in de jaarlijkse kosten: technisch beheer, ondersteuning, en het up-to-date houden van het systeem. We doen het niet om er zelf rijk van te worden."

Nog geen vijf procent van de kerkelijke donateurs is jonger dan 25 jaar.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden