Top Defensie moet zich aankoop fatale mortiergranaat aanrekenen

Nederlandse militairen patrouilleren in Gao in het noordoosten van Mali. De Nederlanders, die gelegerd zijn bij Gao, nemen deel aan een VN-vredesmissie in het Afrikaanse land.  Beeld ANP
Nederlandse militairen patrouilleren in Gao in het noordoosten van Mali. De Nederlanders, die gelegerd zijn bij Gao, nemen deel aan een VN-vredesmissie in het Afrikaanse land.Beeld ANP

Als vorig jaar in Mali tijdens een oefening een mortiergranaat ontploft waardoor twee Nederlandse militairen worden gedood en één zwaargewond raakt, is dat het resultaat van een opeenstapeling van fouten binnen Defensie. Zelfs een expliciete waarschuwing werd genegeerd, concludeert de Onderzoeksraad voor Veiligheid.
Wat ging er mis?

Kristel van Teeffelen

De militairen die op 6 juli 2016 een aantal kilometer buiten het VN-kamp in Kidal in het noorden van Mali oefenen met het afschieten van mortiergranaten, hebben al een tiental keer gevuurd als het misgaat. Even na half tien ontploft een granaat onderin de buis van de mortier. De twee militairen die de mortier bedienen zijn op slag dood, hun collega die op enkele meters afstand de oefening aan het filmen is, raakt zwaargewond aan benen en buik.

(Tekst gaat verder onder afbeelding)

Mali Beeld Trouw Carto BR
MaliBeeld Trouw Carto BR

Al bij de aanschaf van de 60 mm-mortiergranaten in 2006 zijn er fouten gemaakt bij Defensie, schrijft de Onderzoeksraad voor Veiligheid in een nieuw rapport. De aankoop werd overgelaten aan de Amerikanen, omdat er een 'een plotselinge en dringende behoefte' aan een nieuwe voorraad was vanwege de deelname aan de missie in Afghanistan.

Aankoop in den blinde

Nederland ging er vanuit dat de Amerikanen de munitie zelf ook in gebruik hadden en dat de kwaliteit dus goed was. Maar dat bleek niet het geval, zoals ook expliciet in het koopcontract stond. Toch tekenende Nederland het contract, waarmee in feite een aankoop 'in den blinde' werd gedaan, aldus de Onderzoeksraad.

Maar ook daarna werd de kwaliteit van de granaten niet gecontroleerd. En dat terwijl er binnen Defensie een omvangrijke lijst aan procedures bestaat. Zo ontbrak de gebruikelijke typeclassificatie. In zo'n onderzoek wordt bekeken of nieuwe munitie veilig is en over langere tijd blijft.

Omdat de typeclassificatie ontbrak, werden ook de standaard vervolgonderzoeken overgeslagen. Wat daardoor bijvoorbeeld over het hoofd werd gezien is dat de mortiergranaat een productiefout in zich had, waardoor het gevoelig was voor vocht.

In de loop van 2007 vindt er wel een inspectie plaats bij de opslag van de granaten. De inspecteur constateert een aantal problemen, waaronder een slechte verpakking dat vocht en vuil doorlaat. Hij adviseert om de lading te blokkeren. Met dat advies wordt niets gedaan.

De in Mali gebruikte mortier van het Hotchkiss Brandt type. Beeld TNO
De in Mali gebruikte mortier van het Hotchkiss Brandt type.Beeld TNO

Als de munitie eenmaal in Mali is, ligt alles opgeslagen in een metalen zeecontainer zonder zonnedak. Dat gaat tegen de eigen regels van Defensie in. Temperaturen in Mali kunnen oplopen tot rond de 40 graden - op 6 juli 2016 was het zelfs 43,5 graden. Door de verkeerde opslag worden de granaten blootgesteld aan veel hogere temperaturen dan de fabrikant adviseert. Daar komt bij dat ze op de dag van het ongeluk ook nog zijn blootgesteld aan direct zonlicht.

Al deze fouten samen hebben 'de context gevormd waarbinnen het ongeval heeft kunnen plaatsvinden', schrijft de Onderzoeksraad. Veiligheid van de militairen leek ondergeschikt aan de wil om de missie in Mali door te zetten. De Raad noemt het verder verontrustend dat twee eerdere onderzoeken (zie hieronder) vergelijkbare patronen aan het licht brachten en is bezorgd over de 'weinig zichtbare motivatie' van de organisatie om van gebeurtenissen te leren.

Ook medische zorg was ontoereikend

Diezelfde drang om almaar door te gaan, komt ook naar voren bij het gebrek aan medische faciliteiten die beschikbaar waren in de regio van Kidal. Al aan het begin van de VN-missie bestonden twijfels of het door Togolese artsen bemande ziekenhuis in Kidal, aangewezen als plek voor traumabehandeling, wel tegemoet zou komen aan de 'Nederlandse militaire maatstaven'. Maar met die twijfels werd niets gedaan. Dus toen de zwaargewonde Nederlandse militair werd binnengebracht, bleek de medische zorg ontoereikend, schrijft de Onderzoeksraad. Ook dat wordt Defensie aangerekend.

Eerdere incidenten

Het rapport over de mortiergranaat is de derde keer in drie jaar tijd dat de Onderzoeksraad voor Veiligheid zich buigt over een incident bij Defensie. De Raad ziet zelf een trend in de al die drie rapporten: telkens speelt de hoge druk op de krijgsmacht een nadrukkelijke rol. En met signalen en meldingen die aan het incident vooraf gaan, wordt weinig gedaan.

Door het ongeluk tijdens de antiterreuroefening van het Korps Commandotroepen kwam een 35-jarige instructeur in opleiding om het leven toen hij werd getroffen door meerdere kogels op de oefenlocatie van de Politieacademie in Ossendrecht. De sergeant stond op het moment dat een deelnemer vuurde in de gang achter het doel en achter een dunne, niet-kogelstoppende wand. Volgens de Onderzoeksraad voor Veiligheid vond de oefening plaats in een ongeschikt en niet gekeurd schiethuis. Ook was er geen lesmateriaal en geen goede veiligheidsanalyse.

In 2014 constateert de Onderzoeksraad problemen bij transporteenheid 336 Squadron, gestationeerd op vliegbasis Eindhoven. De druk van vele uitzendingen de afgelopen jaren hebben 'de grenzen van veilig werken gezocht', aldus de raad. Zo voldeden vliegers van het squadron bij uitzending niet altijd aan de eisen en er kan niet uitgesloten worden dat ze onbevoegd en (te) onervaren zijn ingezet bij tactische vluchten.

Ouders: 'Dood door schuld'

Nabestaanden van de twee militairen die in Mali om het leven kwamen tijdens een oefening met een mortier, vinden dat er sprake is van dood door schuld. "Ik heb er geen woorden voor. Dit is dood door schuld", zegt Kees Roggeveld, vader van de omgekomen Kevin Roggeveld in het Dagblad van het Noorden.
De ouders van de tweede gesneuvelde militair Henry Hoving vinden dat ook. Bij RTV Noord noemen zij de conclusies van de onderzoeksraad 'schrijnend' en 'niet te filmen'. Moeder Greetje Groenbroek zegt: "Het steekt dat er bewust voor is gekozen om de jongens met onveilig materiaal op pad te sturen. Daarom is er sprake van grove nalatigheid, ze zijn gewoon vermoord."

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden