Review

Toneelcriticus uit liefhebberij theaterboek

Jac Heijer, Een keuze uit zijn artikelen, geselecteerd door Judith Herzberg, Gerrit Korthals Altes, Michael Matthews en Jan Ritsema. International Theatre & Film Books /Stichting Pensioenfonds voor het Nederlands Toneel, Amsterdam. 794 blz. - ¿ 45.

Zo begint Jac Heijer, toneelcriticus bij het Haarlems Dagblad, in december 1975 een beschouwing onder de titel '10 jaar Mickery'. Vijf en een half jaar daarvoor was hij, verslaggever bij diezelfde krant, door een samenloop van omstandigheden terecht gekomen in Loenersloot, waar La Mama speelde in de boerderij van Ritsaert ten Cate, de eerste behuizing van Mickery. 'Een Wereld Ging Open', schrijft hij met hoofdletters.

Jac Heijer is door het theater dat hij in Mickery zag, over toneel gaan schrijven tot vlak voor zijn vroege dood in 1991. Met ingang van het nieuwe seizoen in 1976 verlegde hij zijn podium naar NRC Handelsblad. Ik sla de voor de hand liggende clichés over, zoals dat hij de toonaangevende criticus en verslaggever is geweest van een heel bijzondere periode uit de Nederlandse toneelgeschiedenis. Dat is immers bekend, en de bundel met een keuze uit zijn artikelen die juist verschenen is, levert daarvoor ruimschoots bewijzen. Maar dit boek bevat zo veel meer dan twintig jaar toneelgeschiedenis. Om te beginnen bevat het een werkelijk ontroerend zelfportret van iemand die aan het toneel verslingerd was. Groot ironicus die hij was, doet hij dit soms badinerend af als 'liefhebberij'; maar als het erom spant, kan hij ook heel fel zijn, bijvoorbeeld in de verdediging (tegen Lien Heyting en Willem Jan Otten) van zijn emotionele vervoering bij het zien en beluisteren van de opera 'Einstein on the beach' van Robert Wilson en Philip Glass.

Het portret dat Jac Heijer van zichzelf laat zien, is lijntje voor lijntje in een reeks van jaren in de recensies getrokken. Hij was veel te bescheiden (en zou het ook verwerpelijk hebben gevonden) om zich in zijn stukken tussen zijn lezers en de voorstelling te dringen. Eén keer maakt hij een schitterende uitzondering op die regel: als Globe in 1977 een stuk speelt van Henri de Montherlant over de liefde tussen twee jongens op een kostschool. Hij gebruikt vrijwel de hele recensie voor een geestig, maar zeer geëmotioneerd verslag hoe hij als novice het klooster moest verlaten, toen hij zijn biechtvader vertelde dat het met een andere jongen niet bij een vluchtige kus was gebleven. Hij spuwt zijn woede over de onwaarachtigheid van De Montherlant en vooral hierover, dat Globe het stuk zonder de geringste kritiek speelt: 'Zie je wel, kunnen Gijsen en Van Agt zeggen, de poorten van de hel zullen onze kerk niet overwinnen en bij Globe begint de victorie'.

Wat mij verder zo frappeert, nu bij het lezen van het boek nog meer dan in het verleden bij het lezen van de afzonderlijke recensies, is zijn zachtmoedigheid. De keus van de samenstellers van de bundel zal daar zeker ook aan hebben bijgedragen. Maar afgezien daarvan is het denk ik waar, dat hij met al zijn woedende uitvallen een grondtoon had van respect voor de acteur, die avond aan avond zijn zware werk verricht. In een recensie als 'Avondvullende ijdelheid' over het Publiekstheater met 'Huis clos' van Sartre en 'Les bonnes' van Genet (12 januari 1976) is hij heel boos, maar hij legt ook heel precies uit waarom. Veel vaker kiest hij voor hoffelijk afstand nemen, voor de uitspraak dat dit soort toneel niet zijn voorkeur heeft.

Het theater dat wel zijn voorkeur had, verdedigt hij met overtuiging. Het gaat daarbij vooral om het Onafhankelijk Toneel, Discordia en, vanaf het begin ('Schreber'), het werk van Gerardjan Rijnders. Hierin is Jac Heijer het geweten van de toneelkritiek geweest: telkens weer legde hij wel de vinger op de zwakke plekken van hun voorstellingen, maar tegenover de vaak puur vijandige buitenwacht heeft hij hun vernieuwing van het theater verdedigd als een leeuwin haar welpen.

Nu ben ik toch weer uitgekomen bij het toonaangevende van zijn toneelkritieken, terwijl ik eigenlijk vooral over zijn warmte en humor had willen schrijven. Bijvoorbeeld over die meesterlijke zin, waarin hij 'Going to the dogs' van Wim T. Schippers, die beruchte provocatie van de Amsterdamse grachtengordel op 19 september 1986, haarscherp afdeed met: 'De spiernaakte spelers - zes welgeschapen, nauwelijks afgerichte herdershonden - bleken weinig rolvast, terwijl ze toch zo weinig tekst hadden'. Of over Carol Linssen in zijn zinderende recensie 'Blijspel op kokette versvoetjes': 'De enige voor wie ik op het puntje van mijn stoel ben gaan zitten, is Carol Linssen. . . .Hij is een volle rijpe peer, die zich sierlijk tot in de kleinste vingerbeweging wendt en keert en zich dikwijls met wellust op de aarde wentelt. Zijn teksten komen er sappig uit met h-klanken achter de medeklinkers en verschillende kleuren in de klinkers, geheel euritmisch doorleefd. Ik kan er slecht tegen, maar het is uniek.'

De bundel die nu is uitgegeven, heeft twee tekortkomingen. Hij bevat slechts een paar honderd van zijn duizenden stukken. En, misschien door de tijdsdruk, is hij slordig. Zo staat de recensie van 'Hedda Gabler' bij Art & Pro (19 mei 1990) ook opgenomen in 1983, toen het gezelschap nog niet eens bestond. En hij zou er vast woedend over zijn dat de naam van de auteur van het beroemde 'Handelingsaspecten in het drama' ('ons aller bijbel' noemde hij dat boek), J. van der Kun, in het register verkeerd gespeld staat, naast andere slordigheden.

Op de koude eerste zaterdag van februari 1991 hebben we hem in Halfweg begraven. In de meimaand daarvoor beëindigde hij zijn recensie van 'Hedda Gabler' met: 'Ibsen lezen op de raillerende manier van Strijards mag van mij. Hedda Gabler is sterker dan haar interpreten en er zit toch iets van een draak in. Maar om de dood lachen, nee, dat lukt me niet. De dood pakt iedereen, ook valse, holle, infantiele mensen en andere toneelspelers'.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden