Tom Küsters 1943-2008

(FOTO JAN BANNING)

Tom Küsters’ kunst ging over de twee grote thema's in zijn leven: politiek en sport. Hij portretteerde zowel zijn helden als dode schurken.

Zijn ouders ontmoetten elkaar doordat ze allebei Esperanto-enthousiast waren. Tom Küsters het eerste kind dat geboren werd uit die verbintenis, tussen een Groesbeekse rooms-katholieke onderwijzer en een protestantse Deense vrouw.

Tom, de oudste van de zeven kinderen die het echtpaar kreeg, was eigenzinnig. Van kindsbeen af had hij iets onverzettelijks. Toen hij twaalf was, wilde hij wielrenner worden. Van onderdelen van verschillende fietsen maakte hij één fiets. Zijn moeder vroeg hij om een trui te breien met een opbergvak op de rug, zodat hij eten kon meenemen als hij een dagtocht van 150 kilometer ging maken. Ze deed het, zonder bezwaar te maken dat de kleine jongen in z’n eentje zo’n eind weg ging. „Ik ging ’t toch doen”, zei hij later, ter verklaring – zijn moeder voelde wel aan dat het beter was als hij dan in elk geval brood en koffie bij zich had.

Zijn politieke belangstelling werd ook al vroeg gewekt. Hij was nog klein toen Stalin in 1953 overleed, maar het maakte direct grote indruk op hem. Op school, bij de broeders, ging het regelmatig over de oorlogen van dat moment. Over de slag bij het Vietnamese Dien Bien Phu bijvoorbeeld, waar de koloniale overheerser, Frankrijk, het voor het eerst in de koloniale geschiedenis aflegde tegen een vrijheidsbeweging, de Viet Minh. De broeders vertelden het verhaal weliswaar op z’n anticommunistisch, maar Tom was geboeid en won de wedstrijd ’Wie maakt de mooiste tekening van de slag?’ De hoofdprijs was een sigarenbandje.

Later wilden zijn ouders graag dat hij ook onderwijzer zou worden, net als vader. Dat hij naar de kweekschool zou gaan. Maar. Dat. Wilde. Tom. Niet. Hij hield net zo lang zijn poot stijf tot zijn vader hem achterop de motorfiets meenam om te gaan kijken waar hij wel wilde zijn: op de kunstacademie in Arnhem.

Tom Küsters werd een linkse kunstenaar, die volop deel was van het Nijmeegse aktie (’aksie’) wezen. In de jaren zestig maakte hij eindeloos veel affiches voor de Vietnambeweging – voor de bijeenkomst met Jane Fonda in De Lindenberg, op 18 januari 1975, toegang twee gulden. Of voor de Aktie ’Fietsen voor Vietnam’, om geld in te zamelen voor transportfietsen; voor één zo’n fiets was 150 gulden nodig.

Ook zijn eigen kunst was vaak politiek: hij visualiseerde zijn politieke denkbeelden. Van de slag van Dien Bien Phu maakte hij een kunstwerk – een maquette van de situatie net voor de strijd begon. Want om een situatie te kunnen begrijpen, moest Tom Küsters die voor ogen hebben. Ook maakte hij portretten van dode schurken. Van de Cambodjaanse roerganger Pol Pot bijvoorbeeld, zoals die in 1998 in de kranten verscheen toen hij – na jaren waarin telkens het gerucht ging dat hij dood zou zijn, maar het niet was – dood uitgestrekt lag op een bed in een hut, ergens tegen de Thaise grens aan. Of een drieluik van de dode Stalin, omringd door troonpretendenten. Maar hij schilderde ook zijn helden. Zoals Loemoemba, de eerste democratische minister-president van Congo – die in 1961 door de Belgen was vermoord.

Voor zo’n kunstwerk las Tom Küsters altijd alles, alles wat over het onderwerp te lezen viel. Of hij reisde het onderwerp achterna. Achter de zijpanelen van de Dien Bien Phu-maquette lagen de stafkaarten van het gebied.

Op het Loemoemba-werk (‘Congo fantomen’) stonden 120 mensen die betrokken waren bij zijn opkomst en ondergang. Hij was er ook voor naar Afrika geweest, om alle plekken te zien die iets met Loemoemba te maken hadden. Hij ging er ook voor langs bij de Belg die Loemoemba’s dode lichaam destijds in stukken zaagde en oploste in zwavelzuur.

Die reizen maakte hij zonder vrijwel een cent. Hij pakte een rugzak in, vergat nooit zijn rode deken voor als het eens koud mocht worden, reed met vrachtwagens mee en kocht ter plekke een oude fiets. Zo reisde hij door de Kalahari-woestijn, door Rusland, door midden-Afrika. In de jaren zeventig kon dat nog, zei hij daar later over – nu zou het riskanter zijn.

Sport was een ander thema. Zelf sport bedrijven was voor Tom Küsters altijd al belangrijk geweest, en gebleven. Het was even belangrijk als kunstwerken maken. Hij was het meest afgetrainde lid van zijn wieler- en schaatsclub – hij at nooit te vet en was sinds mensenheugenis vegetariër – maar als marathonloper was hij eigenlijk beter. Hij liep de marathon in 2:27:58. Van Tony Romingers geslaagde poging in 1994 het werelduurrecord wielrennen te verbeteren (hij legde 53,832 kilometer af) maakte Tom Küsters een kunstwerk van ruim 50 bijna identieke beelden – alleen de klok en de omgeving is telkens anders.

Samenwonen of trouwen, daar is Tom Küsters nooit aan begonnen. Zijn huis was zijn atelier, en als hij het had moeten delen zou er van zijn werk niets terechtkomen, vreesde hij. Maar hij was ook qua vrouwen getalenteerd. Tom Küsters was er goed in om ook na het einde van een relatie op goede voet te blijven met een voormalige vriendin. Daar hechtte hij aan.

Begin 2008 werd hij ziek. In het najaar had hij al gevoeld dat zijn krachten begonnen af te nemen. Dat hij langer nodig had om er dit schaatsseizoen ’in te komen’. Dan moet ik meer hardlopen om goed in conditie te komen, dacht hij. Maar toen hij tijdens het hardlopen viel en zere ribben opliep, herstelde hij zo slecht. Eind januari kwam de diagnose: Tom Küsters had de ziekte van Kahler, een vorm van beenmergkanker.

Hij vond het weinig zinvol om het leven te rekken. Thuis ziek zijn, dat ging dan nog. Maar een paar maal per week naar het ziekenhuis moeten, voor een nierdialyse die wel de lengte maar niet de kwaliteit van zijn leven zou hebben bevorderd, dat was niets voor hem. Thuiszorg ook niet. Zijn vriendin Jos verzorgde hem. Dood zijn is net zoiets als slapen, alleen duurt het wat langer, dacht hij. Toen het einde naderde sloeg hij de dikke paarse deken waaronder hij lag van zich af en ging in huis op zoek naar de oude rode deken die hij op zijn reizen altijd bij zich had gehad.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden