Tollend over de kermis

De kunstredactie van Trouw vraagt een aantal musea om een bijzonder kunstwerk uit het depot te halen dat nog nooit of lange tijd niet te zien was voor het publiek. In deze aflevering de keuze van Jan Peeters, conservator van museum Het Markiezenhof in Bergen op Zoom.

Wel eens tollend van de drank over de kermis gelopen? Dan roept de wirwar aan beelden van kermisfiguren en -attributen op dit schilderij van Pyke Koch misschien een déjà vu-gevoel op. Maar ook in broodnuchtere toestand begint het al gauw te draaien en te duizelen voor de ogen als je wat langer naar dit werk kijkt. Conservator Jan Peeters van Het Markiezenhof in Bergen op Zoom heeft zelf weinig met kermissen, laat staan dat hij er wel eens dronken rondgelopen heeft. "Maar als ik naar dit schilderij kijk, zie ik de kleuren van de kermis, hoor ik de muziek, ruik ik de geuren van nougat en de wafelkraam en zie ik de lichtflitsen. Het is alsof de schilder ons door een kaleidoscoop naar de kermis laat kijken." Dit schilderij is volgens de conservator niet een staaltje van de meest verfijnde schilderkunst, maar Pyke Koch heeft wel heel raak de sfeer van de kermis weten op te roepen.

Dit schilderij ziet er niet uit als een 'echte' Pyke Koch. Pieter Frans Christiaan Koch wordt samen met Carel Willink gezien als de belangrijkste vertegenwoordiger van het magisch realisme. Daarbij worden de taferelen zo gedetailleerd, bijna fotografisch weergegeven, dat ze een vervreemdende, geheimzinnige en magische sfeer oproepen. Dit schilderij past daar niet in. Koch schilderde het in 1928, helemaal in het begin van zijn carrière. In de zomer van 1927 had hij besloten kunstschilder te worden. Hij stond op het punt af te studeren in civiel recht, maar was te laat met het aanvragen van het examen. Zonder enige opleiding begon hij te schilderen. Zijn eerste werk, 'Dolores' Ontbijt', was meteen al zo goed dat de schilder Cor Postma hem introduceerde bij een kunstvereniging in Amsterdam. Al snel daarna ging hij schilderen in de magisch realistische stijl waarmee hij beroemd zou worden.

Buitenbeentje
Dit vroege werk is dus een buitenbeentje in zijn oeuvre. Maar kennelijk ook in de collectie van Het Markiezenhof in Bergen op Zoom, want daar was het nog nooit op zaal te zien. Dat is jammer, erkent Jan Peeters, zeker omdat het één van de topstukken van het museum is. De toenmalige directeur René Bastiaansen kocht het in 1990 op een veiling van Sotheby's in Amsterdam. Uiteraard niet met de bedoeling dat het schilderij in het depot zou verdwijnen, vertelt Peeters, die zelf sinds 2002 in het museum werkt. Er werd toen gewerkt aan een nieuwe vaste opstelling voor alle kermisattributen en schilderijen die gewijd zijn aan de kermis. Bergen op Zoom is van oudsher een echte kermisstad. Twee keer per jaar is er een kermis. Buiten het seizoen overwinteren ook veel kermisfamilies in Bergen op Zoom. Peeters: "Dit museum is gericht op de historie van stad en streek. Daarin mag de kermiswereld uiteraard niet ontbreken."

Het schilderij moest het topstuk worden van de opstelling 'Kermis en kunst'. Maar die is er om onduidelijke redenen nooit gekomen. Uiteindelijk is het een opstelling geworden, waarbij het accent ligt op de geschiedenis van de kermis door de eeuwen heen. Dit schilderij paste daar kennelijk niet in. En dan is er ook nog een praktisch probleem. De afdeling kermis bevindt zich in een zaal op de tweede verdieping met veel schuine wanden. Het is eigenlijk niet goed mogelijk om het schilderij daar op te hangen, zegt de conservator.

Maar van een miskoop wil hij niet spreken. Het Markiezenhof is trots op het schilderij. Het doek is destijds ook aangekocht, omdat het museum behoefte had aan een bijzonder object dat ook als ruilmiddel ingezet kan worden. Voor een klein museum is het vaak lastig om goede exposities te maken, omdat grotere musea niet altijd bereid zijn hun topstukken uit te lenen. Peeters: "Als je zelf ook iets kunt aanbieden dat de moeite waard is, kun je ook nog eens iets terug vragen." Het schilderij mag dan in Bergen op Zoom nooit te zien zijn geweest, het is wel op reis geweest naar andere musea. In 1995 maakte het bijvoorbeeld deel uit van de overzichtstentoonstelling van Pyke Koch in het Rotterdamse museum Boijmans Van Beuningen.

Het Markiezenhof toont het schilderij de komende weken in de gang bij de Hofzaal, op de begane grond, waar het veilig hangt en bezoekers het bij binnenkomst meteen zien. De conservator broedt zelfs al op het plan om het doek voorgoed uit de opslagkelder te halen. "Ik weet niet of het haalbaar is, maar het is natuurlijk niet de bedoeling om je topstukken in het depot te houden. En ik denk dat we onze bezoekers er ook plezier mee doen."

Pleister op de neus
Er is zoveel te zien op het schilderij dat je telkens weer nieuwe dingen ontdekt. Peeters wijst naar het mannetje in een groen uniform rechtsonder op het schilderij. "Als je goed kijkt zie je dat hij loopt te kotsen." Rechts van hem staat een man met een pleister op de neus. De schilder heeft er de naam Huebner bij geschreven. Het is niet bekend wie hij daarmee bedoelde. Pyke Koch heeft nooit iets verteld over de betekenis van zijn schilderijen. Hij liet zich ook nooit interviewen. Maar het zou om de Duitse kunsthistoricus Friedrich Markus Huebner (1886-1964) kunnen gaan, die sinds 1919 in Nederland woonde. Peeters: "Carel Blotkamp, een kenner van het werk van Pyke Koch, houdt het erop dat het inderdaad om de kunsthistoricus Huebner gaat, die destijds als kunstcriticus een uitgesproken mening had over de moderne Nederlandse schilderkunst. Het zou kunnen dat Koch het niet eens was met zijn kritieken. De pleister op zijn neus suggereert in ieder geval dat hij meent dat Huebner zijn neus heeft gestoten."

Naast alle kermisfiguren en -attributen duiken meer raadselachtige elementen op. Want wat betekent dat mysterieuze oog rechtsboven? Peeters: "Ik zie er een verwijzing in naar de kaleidoscopische blik op de kermis die Koch ons met dit schilderij wilde geven."

Afdeling

schilderkunst

Kunstenaar

Pyke Koch (1901-1991)

Titel

Kermis in Utrecht

Datering

1928

Verwervingsinformatie

aankoop op een veiling van Sotheby's in Amsterdam in 1990

Materiaal

olieverf op doek

Afmetingen

100 x 110 cm

Depotnummer

BOZ 10017

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden