Tolerante theoloog inspireert tot glossy

(Trouw) Beeld
(Trouw)

Na Calvijn krijgt nu ook Arminius een glossy. Calvinisten demoniseren deze theoloog van rond 1600. De vrijzinnige remonstranten eren hun inspirator met een blad over het oer-Nederlandse geschil tussen rekkelijken en preciezen.

Lodewijk Dros

De Franse reformator Calvijn kreeg voor zijn 500ste verjaardag een glimmend tijdschrift. De 400ste sterfdag van de Leidenaar Jacob Hermansz. – gelatiniseerd tot ’Arminius’ – vieren zijn geestelijke nazaten, de remonstranten, met een tweedaags symposium in oktober en een glossy enkele maanden later.

Het onderwerp van dat blad is, zegt Tom Mikkers van de Remonstrantse Broederschap, ’verdraagzaamheid’. Zijn kerkgenootschap dankt zijn naam aan een document dat voor tolerantie pleitte, gedateerd 14 januari 1610, kort na het overlijden van Arminius. Op de 400ste verjaardag van deze ’remonstrantie’ verschijnt het glossy.

De inhoud van de remonstrantie, waarin de opvattingen van Arminius waren samengevat, is fel veroordeeld door de ’gereformeerden’ op hun synode van Dordrecht (1618-1619).

Die veroordeling kreeg haar beslag in de ’Dordtse leerregels’ – tot op heden een belangrijk geschrift voor de rechterflank van het Nederlandse protestantisme – maar niet alleen daar. Voor de Remonstrantse Broederschap vormden de ’leerregels’ het belangrijkste struikelblok voor deelname aan de kerkenfusie die in 2004 tot de Protestantse Kerk in Nederland leidde.

Nog altijd klinkt de naam ’Arminius’ strenge gereformeerden als een scheldwoord in de oren – en o wee, als je er Arminiaanse ideeën op nahoudt.

De remonstranten benutten die eeuwenoude controverse om hun glossy te vullen. Met verhalen over religieuze dwang en vrije wil, over rekkelijken en preciezen. Want, meent Mikkers, „na 400 jaar bepaalt deze scheidslijn nog altijd ons religieuze en ideologische ecosysteem. Nederlanders kiezen hun plek in het rekkelijke of in het precieze gebied. Vrijdenkend of scherpslijpend. Relativerend of principieel. Vragend of stellend. Tolerance of zero.”

Het is voor het eerst dat een glossy door een kerk wordt uitgegeven, zegt Mikkers, „een klein afscheidsgeschenk aan de scriba van de PKN daargelaten” – Mikkers doelt op Bas!, in 2008 verschenen voor de vertrekkende Bas Plaisier. Calvijn! was geen kerkelijk, maar een particulier initiatief.

Binnen de rekkelijke stromingen in het protestantisme is de demonisering van Arminius voorbij. Sterker nog: de voorzitter van PKN-domineesclub Op Goed Gerucht pleitte een jaar geleden voor het maken van excuses (’Het overgrote deel der protestanten voelt tegenwoordig meer voor de remonstrantse visie’) aan de remonstranten, uitlopend op een ’knuffel en een traject van hereniging’.

Maar de orthodoxe kerkhistoricus William den Boer – christelijk-gereformeerd – kreeg in 2008 nog een stortvloed van kritiek over zich heen toen hij Arminius in een dissertatie een beetje rehabiliteerde, een beetje maar. Twee weken geleden moest in een besloten conferentie de spanning onder Den Boers geloofsgenoten worden gedempt. Dat lukte, met de spijtbetuiging van diens promotor, die ’scherper had moeten zijn’.

Tom Mikkers reageert enthousiast op de suggestie Den Boer te vragen voor een bijdrage aan de glossy.

Of Den Boer er ook voor voelt – schrijven in het remonstrantse Arminius! – valt nog te bezien, met de ’impact’ die zijn proefschrift had nog vers in het geheugen. Den Boer is niet bereikbaar voor commentaar. Mikkers: „We zetten hem op ons verlanglijstje”.

Op 14 januari 2010 ontvangen alle remonstranten hun eigen glossy Arminius! thuis.

Jacob Harmensz., alias 'Arminius': protestantse vrijdenker. (Trouw) Beeld
Jacob Harmensz., alias 'Arminius': protestantse vrijdenker. (Trouw)
Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden