Toi-toi-toi bestaat zelfs in altaarvorm

AMSTERDAM - Regisseur Gerardjan Rijnders spreekt zijn acteurs van Toneelgroep Amsterdam toe. Hij zit achter een bestuurstafel op de speelvloer van het repetitielokaal; vanaf de toeschouwerstribune wachten de spelers op zijn woorden. Namens artistieke leiding en bestuur van Nederlands grootste theatergezelschap draagt hij zijn opvolger voor: ,,Uit de mogelijkheden die overbleven, is Van Hove de beste oplossing.'' Er weerklinkt geen applaus vanaf de tribune. Maar Ivo van Hove zal het artistiek leiderschap van Rijnders overnemen, er en passant het zakelijk leiderschap bijnemen, en ondertussen als directeur van het Holland Festival aanblijven.

Filmregisseur Niek Koppen koos een strategisch moment als begin van zijn driedelige documentaire 'Toneelgroep Amsterdam', al gaat zijn film niet over de vertrekkende en komende TGA-leiding en valt er ook geen theatraal koningsdrama in te lezen. Toch en terloops krijgt Koppen een zekere Rijnders-atmosfeer tegenover een Van Hove-atmosfeer boven water.

Een jaar lang, het laatste seizoen(1999-2000) van het tijdperk-Rijnders, volgde hij spelers, technici, bestuur en secretariaat van Toneelgroep Amsterdam.

Naar verluidt mocht hij met de camera overal bij zijn. Helemaal gemakkelijk voelt de TGA-troupe zich niet met die maandenlange camera-aanwezigheid, en soms gaan ze als klierende acteurs-in-het-repetitielokaal ook spelletjes met de camera spelen. Maar de grote lijn van Koppens documentaire is: oprecht, sober, giechelig-losjes en zelfs inzichtelijk.

Altijd gedacht dat de jiddische bezweringsformule toi-toi-toi voor een première bijgelovig ongeluk brengt, en louter geuit wordt door burgerlieden die niets met theater te maken hebben. Maar toneelspelers blijken elkaar niet alleen mondeling onderling te betoi-toi-toi'en, ze maken zelfs volledige toi-toi-toi-altaartjes voor elkaar. Zelfgeschilderde of geplakte prentenkaartjes met blote mannen en vrouwen, kitschlandschapjes, flessen drank, molenansichtkaarten, slagroomsoesjes of papieren rozetten wachten steevast in de kleedkamers van de premièrehoofd rolspelers.

Documentairemaker Niek Koppen filmde eerder 'De keuken van Kok', waarin hij de ongrijpbaarste man van het land, premier Kok, wekenlang op de voet volgde. Koppen is niet de man van de confrontatie, van de geharnaste interviews maar eerder van de 'alledaagse doorkijkjes'. Quasi-argeloos wandelt hij met de camera langs zijn personages, in de hoop ooit plompverloren beet te krijgen. En dat gebeurt, al komen er vaker makrelen dan verdwaalde walvissen aan de oppervlakte.

Op een leesrepetitie worstelt Joop Admiraal met zijn tekst, en verhaspelt hij de klassieke 'kennis uit de analen' tot 'anale kennis', waarop allicht massaal gegniffel weerklinkt. Er is kortstondige verontwaardiging als blijkt dat het hoofd van Pierre Bokma niet op een affiche staat, het secretariaatpersoneel redetwist vermakelijk over de lengte van een lunchpauze (,,Hoe moet je een vol uur tellen?''), acteur Hans Kesting klooit onverdroten met een te zwaar toneelzwaard rond en moppert duchtig over de zoveelste idioot die tijdens een voorstelling z'n mobiele telefoon weer eens liet rinkelen, regisseur Titus Muizelaar zet onvervaard regie-aanwijzingen overboord, bestuursleden proberen de acteurs tevergeefs van hun gewichtige bestuurlijke taak te overtuigen.

Zakelijk leider Korhals Altes reageert mooi verontwaardigd als het besluit van de Raad voor Cultuur om Toneelgroep Amsterdam minder en tachtig nieuwe groepjes ruimschoots te subsidiëren van de fax rolt: ,,Nou ja! Dat is toch ónzin zeg, al die 'nieuwe initiatieven'!'' En Roeland Fernhout weet trefzeker hoe hij na afloop van de première smiksmakkende bewonderaarsters van zich af moet schudden: ,,Ik moet even mijn moeder zoeken, die is er ook.''

Lineke Rijxman maakt een (gespeeld?) curieus opstandje tegen regisseur Rijnders. ,,Dáár is het al modderig, en hier kan ik me er niet actief in mengen, waardoor ik verlamd raak. Dus ik heb denkconcentratie, maar denkconcentratie heeft geen theatrale vorm!'' ,,Nouh...'', reageert Rijnders ijskonijnig, maar Rijxman vervolgt haar gemekker: ,,Kan ik dan niet één keer ineen een link leggen dat dit gedeelte ook mijn denkwereld is? Eén keer?'' Veel gedoe om niks, want in het stuk speelt zij notabene een vrijwel nietszeggende bijrol. Misschien dat Rijxman juist daarom zo op haar strepen gaat staan.

Koppen brengt ook het cliché plankenkoorts in beeld, en dat ziet er zenuwslopender uit dan je vermoedde. Een steracteur als Pierre Bokman zou zich toch amper meer zorg hoeven te maken als hij het toneel opmoet. Samen met de al even sterke actrice Rijxman wacht hij getergd ijsberend in de catacomben totdat een technicus ('hij moet ons voorgaan, hij is ons houvast') hen komt halen. Vrijwel autistisch toegewijd had hij de laatste momenten in de kleedkamer zijn schoenen zitten poetsen. ,,Zal wel uit angst ontstaan zijn,'' zegt hij doorpoetsend alsof de galg boven zijn hoofd bungelt.

In de paar afzonderlijke gesprekken (acteurs onderling en in de zogenoemde 'acteursgesprekken' die een regisseur regelmatig met zijn spelers voert) laat allicht niemand zich uit over de nieuwe wind die vanaf Van Hove's aantreden over Toneelgroep Amsterdam zal waaien.

Maar in de documentaire voel je een merkwaardig soort windstilte, die net zo goed in een chaos veroorzakende tornado kan uitdraaien, als in een ferme bries die de zeilen vrolijk doet bollen. Koppens camera draalt even bij de twee Holland Festival-affiches, waarop Rijnders en Van Hove als Oranjevoetballers staan. De eerste ontspannen en achteloos. De tweede nors en vorsend. Of was dat maar spel?

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden