Opinie

Toets partijprogram aan Grondwet

Vijf lijsttrekkers bij het RTL tv-debat. Beeld ANP

De ongrondwettigheid van haar partijprogramma en de uitspraken van haar leider, sluit de PVV bij voorbaat uit van een plaats in de regering, stelt Bas de Gaay Fortman.

Nu de verkiezingsdag nadert, komt vanzelfsprekend ook het effect van een uitgebrachte stem op de vorming van een regeringscoalitie in discussie. ‘Strategisch stemmen’ heet het.

Lex Oomkes wijdde er zijn column aan (Opinie, 1 maart). Waar dit allereerst om gaat is de vraag wie straks het voortouw mag nemen? En wie niet? Dat is al enige tientallen jaren een informateur - of eerst nog een ‘verkenner’ - vanuit de partij met het grootste aantal zetels. Maar een wet van Meden en Perzen is dat niet.

Bij de keuze voor een informateur zal de Tweede Kamer hoe dan ook moeten handelen vanuit de belofte van trouw aan de Grondwet die elk lid bij de installatie heeft afgelegd. Telt die dan nog wel? “Onze Grondwet is zo dood als een pier”, zei oud-ombudsman Alex Brenninkmeijer onlangs.

Maar er is een kentering. “Aan grondwettelijk vastgelegde normen kan niet worden getornd”, zei de koning in de laatste troonrede van het kabinet-Rutte II. In het parlement werd dit niet betwist.

Negatieve uitschieter

De politieke praktijk toont een ander beeld. Negatieve uitschieter was de vorming van het kabinet-Rutte I op basis van een gedoogakkoord met de PVV in 2010. In het document over dat gedoogakkoord was een clausule opgenomen die de PVV-fractie de mogelijkheid bood te blijven oproepen tot staatsdiscriminatie van moslims.

Dit maakte die coalitie strijdig met de Grondwet waaraan de pas gekozen Kamerleden zojuist een belofte van trouw hadden afgelegd.

Tekst loopt door onder afbeelding. 

Beeld ANP

Van de kant van de twee verantwoordelijke regeringspartijen, VVD en CDA, is hierover nog steeds geen woord van verontschuldiging gehoord. Alleen de puur politieke klacht dat Wilders het zelf verknald had door uit een bezuinigingsoverleg weg te lopen, komt de lijsttrekkers Rutte en Buma over de lippen. Regeringssamenwerking met de PVV wordt nu weliswaar uitgesloten maar dat wordt niet gebaseerd op de Grondwet.

Wanneer de nieuwe Tweede Kamer straks moet besluiten over de aanwijzing van een verkenner, informateur of formateur geldt voor elk lid de afgelegde belofte van trouw aan de Grondwet.

Gezien het verkiezingsprogramma van de PVV en dagelijkse uitspraken van haar leider Wilders zou een besluit iemand uit die kring aan te wijzen in strijd zijn met grondwettelijk vastgelegde normen. Met andere woorden: een verkennings- of informatieopdracht die PVV-betrokkenheid bij de kabinetsformatie insluit, is bij voorbaat ondenkbaar, ook al zou die fractie de grootste zijn.

Ongrondwettigheid

Van alle kandidaat-Kamerleden, inclusief die vanuit VVD en CDA , mag op dit punt helderheid worden gevraagd. Wordt deze helderheid inderdaad verstrekt dan betekent dit voor lijsttrekker Wilders en zijn kiezers dat vanwege flagrante ongrondwettigheid van het partijprogram en uitspraken van de leider al vanaf het eerste stadium van de formatie een gouvernementele rol is uitgesloten. Bij deze duidelijkheid zijn niet alleen de kiezers gebaat maar ook het hele Binnenhof, de partijen van Rutte en Buma voorop. En bovenal de nationale bekendheid met onze Grondwet.

Bij het eerste tv-debat van RTL bleef grondwettelijke toetsing bij de komende formatie buiten discussie. Dat had zeker te maken met de afwezigheid van VVD en PVV. Maar morgenavond tijdens het verkiezingsdebat in Carré is er wel een geschikt speelveld om de vraag daarnaar te stellen.

Bas de Gaay Fortman schreef samen met zijn kleinzoon Olivier ‘De Grondwetwijzer’ (2017). Op degrondwetswijzer.nl kunnen kiezers politieke partijen toetsen op grondwettigheid.

Bas de Gaay Fortman is hoogleraar politieke economie van de mensenrechten. 

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden