Toeslaan op de zwarte markt

Morgen is in Zuid-Afrika de eerste aflevering van Big Brother te zien, met blanke en zwarte deelnemers en veel reclame. Van verveelde kijkers heeft Endemol hier geen last. Zuid-Afrikanen kijken twee keer zoveel naar soaps als westerlingen. Wie niet kan lezen heeft de televisie hard nodig.

Het mooiste zou zijn als een blanke en een zwarte verliefd op elkaar worden. In de populaire Zuid-Afrikaanse soap Isidingo, is dat geen probleem; gewoon een kwestie van script schrijven. Maar of het ook zal gebeuren in Big Brother, dat morgen op de Zuid-Afrikaanse televisie begint? ,,We hebben natuurlijk geen vooraf bepaalde verhaallijn, de bewoners maken het verhaal zelf'', zegt Chantal Sturkenboom, directeur van Endemol Zuid-Afrika. 'Maar als Big Brother-team hebben we met hulp van psychologen wel twaalf héél interessante deelnemers geselecteerd. En natuurlijk kijk je daarbij: wat zal kandidaat 1 met 2 hebben, zou 3 op 4 verliefd kunnen worden, enzovoort.''

De raciale samenstelling van Big Bro ther Zuid-Afrika is nog een groot geheim. De kandidaten worden pas op de eerste dag aan de televisiekijkers voorgesteld. Maar anders dan in de andere achttien landen waaraan Big Brother is verkocht, is de huidskleur van de bewoners van cruciaal belang. Ondanks de afschaffing van de apartheid leven blanken, zwarten en kleurlingen in Zuid-Afrika nog vrijwel volledig gescheiden. Vrienden zijn ze zelden, liefdesrelaties hebben ze nog veel minder.

Big Brother wordt er dan ook niet alleen gezien als vermakelijke reality-tv, maar ook als een integratie-experiment. Een afspiegeling, als het ware, van de hedendaagse interraciale verhoudingen in Zuid-Afrika. ,,Nou'', zegt Sturkenboom bedenkelijk in het productiegebouw naast het Big Brother-huis in Johannesburg ,,in de eerste plaats maken we gewoon entertainment.'' Maar ze erkent dat de zender

M-net lang heeft getwijfeld over het aankopen van Endemols succesprogramma, uit angst voor het creëren van een raciaal kruitvat. M-net is betaal-televisie, waarvan 80 procent van de abonnees blank is. ,,Het management was bang dat de blanke kijkers de zwarte huisbewoners er het eerst zullen uitstemmen'', zegt Sturkenboom, ,,net zoals er bij verkiezingen nog langs raciale lijnen wordt gestemd. Maar als Endemol waren we ervan overtuigd dat dit een verkeerde vergelijking is. Onze ervaring met Isidingo is dat blanke en zwarte helden door zowel blanken als zwarten in hun hart worden gesloten.''

,,Uiteindelijk besloot M-net: 'Ja, we hebben het lef. We zien wel wat er gebeurt'. Als je kiest voor reality-tv, dan kies je voor controverse. Bovendien blijkt uit onderzoek dat een grote groep zwarten en kleurlingen heus wel geld heeft om decoders te kopen. M-net hoopt nu met Big Brother ook te kunnen toeslaan op de zwarte markt.''

De bewoners van het BB-huis zullen echter niet precies de raciale samenstelling van Zuid-Afrika vertegenwoordigen. In dat geval zouden er ongeveer acht zwarten, twee blanken, anderhalve kleurling en een halve Indiër in moeten zitten. ,,We hebben altijd gezegd: het is het belangrijkst dat ze goede kandidaten zijn, die interessant zijn om honderd dagen naar te kijken. Man vrouw, zwart, blank... dat soort dingen komt pas op de tweede plaats. Maar we hadden 3 000 zulke fantastische aanmeldingen dat het een goede mix is geworden.''

Bij de selectie was het gespreksniveau van de kandidaten van groot belang. Ze moeten debat kunnen voeren. ,,Door de vele culturen hier verwachten we interessante interactie. Over simpele dingen, als wat gaan we koken - iedereen heeft zulke verschillende keukens -, maar ook over maatschappelijke problemen. We hebben goed gekeken naar wat ze hebben meegemaakt in hun leven. Eén kandidaat heeft bijvoorbeeld iemand gekend die is gestorven aan aids. Een ander vindt dat die ziekte puur iemands eigen verantwoordelijkheid is; iedereen weet al lang dat je condooms moet gebruiken. Als aids aan de orde komt, wat in Zuid-Afrika bijna onvermijdelijk is, kunnen die botsende visies tot emotionele beelden en heftige debatten leiden.''

Hoewel de 32-jarige Sturkenboom voorafgaand aan het interview heeft gewaarschuwd ,,niet weer als een sociaal werker te willen worden afgeschilderd'', is Endemol in Zuid-Afrika duidelijk niet hetzelfde soort bedrijf als de soap-en-quiz-fabriek in Nederland. De grootste Zuid-Afrikaanse Endemol-soap is beduidend anders dan Goede Tijden Slechte Tijden. Het dagelijkse Isidingo (Zoeloe-woord voor 'noodzaak') speelt zich af rond een goudmijn, Horizon Deep, die door de kelderende goudprijzen in problemen verkeert. Racistische blanke bazen, opstandige mijnwerkers, verzet van vakbonden, gedwongen ontslagen, aids, huiselijk geweld... alle Zuid-Afrikaanse spanningsvelden komen er in voor. En, inderdaad, een blank-zwarte liefdesrelatie, die na de eerste kus veel oudere Afrikaner kijkers deed afhaken.

,,Iedere soap geeft een reflectie van de maatschappij waarin hij zich afspeelt. Er bestaan twee soorten soaps: escapistische en reality-driven'', zegt Sturkenboom. ,,We hebben bewust niet voor het model Bold and the Beautiful gekozen, maar meer voor een soort East enders.'' Terwijl soaps in het Westen steeds minder als prime-time programma bekeken worden, is dat in Zuid-Afrika juist wel het geval. Internationaal kijken mensen een of twee afleveringen per week, maar in Zuid-Afrika wel drie of vier. ,,Waar Amerikaanse soaps daarom heel langzaam gaan, moet er hier meer inhoud en tempo in zitten. Ik weet niet waarom Zuid-Afrikanen vaker kijken. Misschien omdat het 's avonds te gevaarlijk is op straat. Maar ook de hoge graad van ongeletterdheid maakt televisie een belangrijke bron van informatie. Naast amusement wordt Isidingo gezien als een middel om een boodschap over te brengen.''

Wat Sturkenboom betreft hoeft die boodschap niet politiek-correct te zijn - ook al is de broer van president Mbeki, Moeletsi Mbeki, voorzitter van Endemols raad van bestuur. Een blanke vrouw in Isidingo was onlangs bijvoorbeeld woest over de benoeming van een voormalige dienstmeid tot provinciale directeur toerisme. ,,Waar moet dat heen, als dienstmeiden en kroegkoninginnen het land gaan leiden? Geen wonder dat zoveel blanken emigreren naar Australie!'', riep ze uit. Sturkenboom: ,,Ik vind dat die dingen gezegd moeten kunnen worden. Het zijn emoties die je dagelijks op straat tegenkomt. Positieve discriminatie is niet altijd goed: soms heeft een meid de capaciteiten om uit te groeien tot directeur, een andere keer is dat complete onzin. Het is belangrijk dat Zuid-Afrika zijn eigen problemen onder ogen durft te zien. Ik hoop dat Isidingo en Big Brother de mensen laten nadenken.''

Met de wettelijke quota die de regering heeft opgelegd aan bedrijven om meer zwarte Zuid-Afrikanen in dienst te nemen, heeft Sturkenboom zelf geen moeite, anders dan vele andere buitenlandse ondernemers die ertegen protesteren.

,,Als 80 procent van de bevolking zwart is, kan een blanke producent niet de zwarten blijven vertellen wat ze leuk moeten vinden. Een productieteam moet de mensen kennen, moet uit die cultuur komen. Maar wel in mijn eigen tempo. We zitten nu op ongeveer 50-50. Toen ik begon, waren van onze twaalf medewerkers maar twee mensen zwart, dus we hebben al heel wat stappen gezet. Soms is het frustrerend. Zwarten hebben bijvoorbeeld in hun cultuur geleerd hun mond te houden, terwijl je bij brainstormen juist alles eruit moet gooien. Dat is vermoeiend, vooral als je onder stress staat. Maar ook het niveau van blanke tv-makers is niet altijd even hoog als in Europa. Daarom is Big Brother hier een fantastische leerervaring.''

Sinds Sturkenboom vijf jaar geleden door Endemol naar Zuid-Afrika werd gestuurd om de markt te verkennen, is het bedrijf uitgegroeid tot de grootste tv-producent van het land. Het heeft 45 vaste medewerkers en 75 freelancers, en biedt met Big Brother nog eens aan 120 mensen werk. Tot nu toe hebben ze 25 series gemaakt, waaronder Board room Dancing, waar Sturkenboom zelf uitvoerend producent was. ,,Het ging over managers, en toevallig heb ik zelf een management-opleiding, dus ik kon er veel eigen kennis in stoppen. Ik heb goede reacties gekregen. Management laat nogal te wensen over in Zuid-Afrika, zowel van blanken als zwarten, dus zo'n programma heeft een belangrijke functie. Er zat ook een website bij, waarop managers verder konden kijken hoe ze hun management konden verbeteren.''

Maar kritiek is er ook. Lokale producenten verwijten M-net dat het zoveel heeft betaald voor Big Brother dat de zender kleinere locale producties daarom heeft laten schieten. ,,Een onderwerp van niks'', briest Sturkenboom. ,,Betaaltelevisie kiest haar programma's gewoon om meer decoders te kunnen verkopen. Simpel. M-net kwam tot de conclusie dat mensen kleine programma's, zoals magazine-shows, ook wel op de publieke zenders kunnen kijken. Daar gaan ze geen decoders voor kopen. Dus moest de strategie om. Big Brother is het eerste programma van de nieuwe strategie.''

Sturkenboom steekt haar kritiek op lokale producenten niet onder stoelen of banken. ,,Ze vinden tv nog veel te veel een puur cultureel goed; menen dat zij weten wat de mensen moeten kijken. Maar in dit land betaalt bijna niemand kijk en luistergeld, dus ze zijn volledig afhankelijk van adverteerders. Zuid-Afrikaanse producenten zouden zich moeten realiseren dat ze onderdeel zijn van een economische cirkel. Wij maken eerst entertainment, om adverteerders te trekken, pas daarna integreren we dit met inhoudelijke diepgang. Ik denk dat wij hier heel baanbrekend zijn. Endemol kan Zuid-Afrika leren televisie te maken.''

Vanwege de soepeler advertentie richtlijnen dan in Europa, zullen er in Big Brother ook merkproducten in beeld komen. Adverteerders betalen hoge bedragen om hun frisdrank, wasmiddel of koekjes in het BB-huis te krijgen, zelfs al lopen ze het risico dat die nauwelijks in beeld komen. Er zullen zelfs tekstregeltjes in beeld verschijnen, bijvoorbeeld als de ene deelnemer een ander dreigt te kussen: 'Snel, neem een Smint-pepermuntje'.

,,Deze soepele wet betekent dat je als bedrijf je eigen gedragscode moet cre eren, om je integriteit niet te verliezen. Hoe ver ga je? We hebben in Isidingo absoluut verhaallijnen die gesponsord worden. Bijvoorbeeld over afslanken. Dat vinden we helemaal niet erg, als er maar geen feitelijke onjuistheden worden verteld. Het is de enige manier waarop tv hier betaalbaar is.''

Hoewel Endemol in Zuid-Afrika de grootste is, is het vergeleken met de Endemol-fabrieken in landen als Duitsland, Spanje en Frankrijk nog een kleintje. ,,Dit land is in een ontwikkelingsfase, we moeten een langere adem hebben. Er is een hoop creatief talent, dus we hopen uiteindelijk hier ook 'formats' te ontwikkelen die we kunnen verkopen aan andere landen. Maar veel van onze energie gaat zitten in andere dingen dan televisie maken. In Nederland verkoop ik gewoon een soap aan een zender, krijg mijn geld, en dat is het. Hier zegt een zender: ja, ik geloof er wel in, maar weet niet zeker of ik wel adverteerders krijg. Dan ga ik dus helpen met zaken als marketing en aantrekken van sponsors en verminderen van het risico. We moeten eerst meehelpen de markt te ontwikkelen, voor we de winst eruit kunnen halen.''

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden