Toer van Schayk schetst nieuwe Notenkraker

AMSTERDAM - Het stapeltje schetsen van Toer van Schayk ligt uitnodigend op de tafel, als eerste glimps van de Kerstproduktie '96 die Het Nationale Ballet in petto heeft. Toer van Schayk, die in het verleden ook klassiekers als 'Romeo en Julia' en 'Het Zwanenmeer' aankleedde, glimlacht bijna verontschuldigend. Al enige weken zit hij tot over zijn oren in 'De Notenkraker'.

Er is haast geboden, want Van Schayk verzorgt ook de maquettes en kostuumontwerpen. Bovendien tekent hij, samen met Wayne Eagling ook voor een nieuwe choreografie. Alleen de vaak op zichzelf gedanste grand pas de deux classique uit de tweede acte blijft als een der parels in de kroon van Marius Petipa onaangetast.

Niet de Italiaanse Renaissance of de exuberante, stof verslindende Barok, maar de Empire stijl vormt deze keer de bron van inspiratie. Alweer verschijnt die glinstering in Toers ogen. Al eerder verkende hij immers de Empire-stijl, getuige zijn ballet 'Eerste Lughtige Plaatsing'. De naargeestig droom van het meisje Clara, die gelukkig goed en vooral zoet afloopt, situeert hij opnieuw in het jaar 1810, dus nog voor de slag bij Waterloo.

Van Schayk zal Clara echter niet in een Weens rijkeluis-milieu over angstaanjagende muizen, dwarrelende sneeuwvlokjes en suikergoed laten dromen. Hij verplaatst de actie naar de ontvangstkamer en kinderkamer in een regentesk Amsterdams grachtenpand. Zijn Clara zou dus een jongedame Van Eeghen in de bocht van de Herengracht kunnen zijn.

De eerste schetsen laten er geen twijfel over bestaan: Nederland beleefde anno 1810 een witte kerst en de sneeuwmachine van het Muziektheater zal dus op volle toeren draaien. Dat gebeurt niet alleen voor de pauze, maar ook in de tweede acte, wanneer de sneeuwvlokjes daadwerkelijk op de spitzen gaan staan. Buiten woedt een sneeuwstorm, binnen is de statige ontvangstkamer opgetuigd met Empire meubels, kroonluchter aan het Witjes-plafond en natuurlijk staat er een metershoge kerstboom. Het Biedermeier-behang is blauw-wit.

Voor hun eerste samenwerking stellen Van Schayk en Eagling zich voor dat op basis van de ontwerpen en de muziek van Tsjaikovski een nieuw scenario zal ontstaan. Eagling kan zich daarbij beroepen op het feit dat hij zelf als principal bij het Royal Ballet vaak in de Ashton-versie van dit ballet gedanst heeft. Van Schayk heeft er nooit een pas in verzet. Eerlijkheid gebiedt hem te erkennen dat deze Kerst-klassieker zelfs jarenlang ver van zijn bed stond.

Van Schayk: “Tot de Notenkraker heb ik me eigenlijk nooit zo aangetrokken gevoeld en de stap van mijn eigen laatste creaties 'Omkeerbaarheid van Roest' en 'Spiegels bevriezend' naar deze klassieker is inderdaad groot. Maar daarom niet minder uitdagend. Het ballet-libretto over het meisje dat met Kerst een notenkraker cadeau krijgt, in een nachtmerrie door een muizenkoning en zijn gevolg wordt belaagd en tenslotte in luilekkerland belandt, heb ik nooit zo bijster interessant gevonden. Het hele ballet is bovendien een rare mix van twee verhalen van E.T.A Hoffmann. De vele versies die we nu kennen, hangen dramaturgisch gesproken als los zand aan elkaar.

Met Tsjaikovski's muziek voor 'De Notenkraker' had ik eigenlijk hetzelfde, weinig affiniteit. Pas toen ik me echt in de materie ging verdiepen, merkte ik hoeveel onvermoede aspekten er in zaten.

“Het is het verhaal van een Duits schrijver, dat zich afspeelt in Wenen en jaren later in St. Petersburg in balletvorm werd gegoten. Later is het ballet via Balanchine en Sergeyev naar het Westen gekomen. Vooral Balanchine koesterde het als een dierbaar souvenir uit zijn jeugd in St. Petersburg. In Nederland werd 'De Notenkraker' pas voor het eerst in 1957 door de Engelsman Walter Gore bij het Ballet der Lage Landen ingestudeerd. In 1975 heeft Armando Navarro zijn door Wim Bijmoer aangeklede versie bij het Scapino Ballet gemaakt. Omdat er kinderen in optreden is het ook steeds meer een kindervoorstelling geworden, dus met een accentverschuiving naar het lieve en het zoete einde. Maar dat is eigenlijk onterecht, want er zitten heel sinistere, navrante thema's in de verhalen die Hoffmann door de raadselachtige Drosselmeyer-figuur aan het zieke meisje Clara liet vertellen. Door de universaliteit van die thematiek beschouw ik me ook niet aan de traditievorming van alle balletadaptaties gebonden. Ik wil er zeker geen Amsterdams Prentenboek van maken, maar wel een Nederlandse Notenkraker. Natuurlijk wordt het wel een gedegen klassieker, dus met de gebruikelijke twee actes. Het wordt beslist geen modernistische of postmoderne aanpak à la Mark Morris of Mats Ek. Daarvoor ben ik toch veel te ouderwets. Wayne en ik willen dit project niet alleen als een Kerst-attractie opzetten. Het moet ook in andere jaargetijden geprogrammeerd kunnen worden. We hebben serieus overwogen om Clara en haar broertje Frits door kinderen te laten spelen, maar de regelgeving op dit gebied is zo strikt geworden, dat we daarvan moesten afzien. In Nederland mogen kinderen nog maar een maal per week optreden en ook het aantal uren is strikt gebonden. Dit jaar is Het Nationale Ballet al met steekproeven door de inspectie met de voor Romeo en Julia ingeschakelde kinderen door de mand gevallen.”

Van Schayk en Eagling willen er beslist geen spektakel van maken, dat naderhand als tandplak moet worden weggepoetst. Van Schayk: “We zijn geen van beide getrainde dramaturgen. Het scenario zal dus vooral vanuit mijn ontwerpen en mijn fantasieën daarover, vastere vormen aannemen. Voor mij gaat in elk geval van die duistere Drosselmeyer-figuur en van de nachtmerrie van het jonge meisje een heel lugubere werking uit, die in theatraal opzicht ook in deze tijd en ons leefklimaat past. In het oorspronkelijke verhaal liet Hoffmann die Drosselmeyer het meisje aan haar ziekbed bezoeken. In het balletlibretto van 1892 is dat weggelaten en omdat het een Kerstvoorstelling was, kwam die Kerstsfeer er voor in de plaats. Nu wordt Clara in de Kerstnacht door een horde enge beesten opgezocht, in dit geval muizen. Door haar angsten op enge dieren te projecteren beleeft ze wat zoveel kinderen van alle tijden beleven. Haar angsten maken dit ballet tijdloos.”

Van Schayk stelt zich daarbij voor dat enge puntige slierten als versteend spinrag uit het plafond komen zakken. Het Biedermeier-behang scheurt en de muren brokkelen af. Een muis met roodgloeiende ogen zit als een duivel op Clara's bed. Haar slaapkamer verandert in een spelonk. Kosten noch moeiten moeten voor deze transformatie gespaard blijven. Tijdens een eerdere persconferentie beklemtoonde Eagling dan ook bij herhaling dat zonder de sponsoring door de Optiebeurs en de VSB er helemaal geen nieuwe Notenkraker mogelijk was geweest. Niettemin is de nieuwe, Nederlandse versie nog altijd goedkoper dan de peperdure produktie die Rudolf Nureyev voor de Parijse Opera maakte. Hoewel de klassieker dus niet meer speciaal voor kinderen is bestemd, wordt dit wel ingezet om meer kinderen naar het Muziektheater te lokken. Het Muziektheater heeft er daarom een onvoorziene post bij gekregen, want er zullen minstens honderd extra kussentjes naast de nu aanwezige vijftien aangeschaft moeten worden. In feite had dit al veel eerder moeten gebeuren, zo leerde de jongste Assepoester-serie. Met het gezin naar 'De Notenkraker' met Kerst blijft echter een dure grap, dus wordt nog naarstig onderhandeld over een aanmerkelijke jeugd-korting op de toegangsprijzen (thans 25 tot 95 gulden).

Het Nationale Ballet hoopt hiermee in het gapende gat te springen dat vorig jaar door het Scapino Ballet werd achtergelaten. Toen ook de plannen van een Ballet van het Zuiden voor overname van Navarro's Notenkraker stuk liepen, was het voor Het Nationale Ballet zonneklaar dat 'De Notenkraker' nu maar eens echt goed moest worden aangepakt. Beter laat dan nooit? Het gebeurt in elk geval op een wijze die Het Nationale Ballet in haar internationale reputatie van eigenzinnigheid recht doet.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden