‘Toen ik aan de reconstructie van het Hollandse meisje werkte, was mijn dochter van die leeftijd’

Oktober 2001: De politie presenteert een reconstructie van het meisje van Nulde. Beeld ANP

Ooit hielp een kleihoofd om de moord op een onbekend meisje op te lossen. Nu gebeurt datzelfde werk vooral digitaal. Experts vertellen in een serie over vorderingen op forensisch gebied.

 Caroline Wilkinson uit Groot-Brittannië maakte in 2001 voor de politie de eerste gezichtsreconstructie van een Nederlandse dode. Toen een kleihoofd van dit ‘meisje van Nulde’ op tv werd vertoond, kwamen er honderden reacties en binnen tien dagen kon de politie melden dat het ging om de vierjarige Rowena Rikkers uit Rotterdam. Later maakte Wilkinson reconstructies van het ‘Maasmeisje’ (herkend, dader veroordeeld) en het ‘Heulmeisje’ (moord nooit opgelost).

“Een reconstructie maken is alsof je iemand leert kennen. Stap voor stap bouw je vanaf de schedel laagjes op. Toen ik aan het jonge Hollandse meisje werkte, was mijn dochter precies van die leeftijd. Dat maakte het wel emotioneel moeilijk, omdat ik net in die moederlijke modus zat.

Kopie

“Eerst maak je een plastic of siliconen kopie van de schedel. Daarna plaats je de oogbollen. Dan bepaal je per botreferentiepunt de dikte van het weefsel met 20 tot 30 kleine houtjes, volgens Europese gemiddelden. Daarna voeg je de huid toe.

Caroline Wilkinson met de schedel van de Schotse koning Robert (1306-1329).

“Ik krijg lang niet altijd de informatie hoe een zaak afloopt. Toen ik voor het laatst telde, had 65 procent van mijn hoofden tot een identificatie geleid. In dit geval belde het Nederlands Forensisch Instituut mij direct op met het resultaat: het meisje was geïdentificeerd. Dat is altijd geweldig. Ik voel eerst enorme opluchting, blijdschap. En dan vraag ik me onmiddellijk af: klopt mijn reconstructie met hoe zij er echt uitzag? Dat ga ik dan vergelijken.

Spleetje tussen de tanden

“In het algemeen genereren zaken met kinderen veel aandacht in de media en daardoor is er ook meer kans om zo’n zaak op te lossen. Wat helpt bij herkenning is een heel karakteristiek detail in iemands gezicht. Het meisje van Nulde had een opvallend spleetje tussen haar tanden, iets wat je overigens meer ziet bij kinderen van die leeftijd.

“Omdat de eerste gezichtsreconstructie gelijk een succes was, heb ik door de jaren heen veel hoofden voor de Nederlandse politie gemaakt. Ze komen met een verzoek als ze zelf op dood spoor zitten. Ik werk ook regelmatig voor de politie in Groot-Brittannië, Noorwegen, Zweden, Ierland, Abu Dhabi en Maleisië.

“Toen ik in 2000 promoveerde bij de vakgroep gezichtsantropologie in Manchester had ik geen idee van wat er in de jaren daarna allemaal mogelijk zou worden. De vooruitgang die de laatste vijftien jaar gemaakt is, is gigantisch.

“Ik begon bij de universiteit van Manchester bij Kunst en Geneeskunde. Vanaf 2005 werkte ik tien jaar in Dundee, waar ik hoofd was van de afdeling menselijke identificatie in het Centrum voor Anatomie. Mijn grote voorbeeld daar was medisch illustrator Richard Neave. Hij was de eerste in Engeland die elementen van plastische chirurgie en criminele pathologie ging combineren.

Veenmeisje van Yde

“In 1992 maakte Neave een reconstructie van het veenmeisje van Yde (te zien in het Drents museum in Assen, red). In 1998 werd voor het eerst dankzij hem een moordenaar gevonden. In de helft van de moordzaken waarbij zijn hulp werd ingeroepen, leidde zijn gezichtsreconstructie tot identificatie. Voor de Israëlische televisie maakte hij in 2001 trouwens ook een hoofd van Jezus.

Meisje van Yde Beeld -

“Net als Neave heb ik ook altijd het maken van gezichtreconstructies voor tv-programma’s, archeologen en politie afgewisseld. De historische programma’s op de BBC zijn enorm populair. Voor de BBC maakte ik een gezicht van Bach, koning Richard III, koningin Mary van Schotland en Sint Nicolaas – die een gebroken neus bleek te hebben. In feite subsidiëren de commerciële hoofden voor de BBC mijn werk voor de politie, aan wie ik slechts een kleine bijdrage vraag. De totale kosten hangen af van een aantal zaken. Denk aan de toestand van de originele schedel, aan de haarstijl of aan de preciese behoefte van de opdrachtgever: wil die een 3D-print of een filmpje, welke special effects wil hij?

“Sinds 2014 leid ik het Face Lab aan de School for Art en Design in Liverpool, waar promovendi mijn modellen op verschillende bevolkingsgroepen uittesten. Er zijn vier antropologische groepen schedels: Euraziatisch (wit Europees, Midden-Oosten en Indiaas subcontinent), sub-Saharaans Afrikaans, Centraal Oost-Aziatisch (Azië buiten het Indiaas subcontinent, inheems Amerikaans en Inuit) en Australaziatisch (inheems Australisch en Pacifische Eilanden).

Anatomische standaarden

“De afgelopen vijftien jaar hebben we anatomische standaarden ontwikkeld waar de ogen, mond, lippen en tanden zitten. Het is moeilijk om kaak, voorhoofd en wangen verkeerd te doen. De neus was aanvankelijk heel lastig omdat we niet wisten wat het kraakbeen doet. Inmiddels hoort de neus bij onze meest accurate voorspellingen. Tenminste als de schedel compleet is – het wordt een ander verhaal als het neusbot is gebroken of als er voortanden ontbreken. We zijn ook goed geworden in het bepalen van de gezichtsvorm. Uit testen blijkt dat voor 70 procent van de huiddikte de foutmarge kleiner is dan 2 millimeter.

“Alles daarna is problematisch. De grote uitdaging bij een reconstructie zijn nu nog de oren en de precieze vorm van de mond. De lippen sluiten net zo op elkaar aan als de tanden: we kunnen de hoeken en de lipgleuf bepalen. Maar het exacte lippenrood is moeilijk te voorspellen.

“De hoeveelheid vet op iemands gezicht blijft best een gok, net als leeftijd en daarmee de hoeveelheid rimpels, het onderste ooglid, een onderkin, de oogkleur of de structuur van het haar. Het blijkt dat het publiek een gezicht heel moeilijk herkent zonder textuur eromheen: make up, haar. Daarom presenteren wij op tv niet meer die ouderwetse koppen, maar zwart-witfoto’s van het gelaat. Bij mannen kun je beter de bovenkant van het hoofd weglaten als je niet weet of iemand kaal was. Voor zulke delen werkt het beter voor de herkenning als je iets niet invult of blurt dan als je het verkeerd invult. Het model hoeft ook niet heel mooi te zijn. Als het maar herkend wordt. Vandaar dat we focussen op het midden van het gezicht, en de rest blurren.”

CT-scans

“De laatste vijf jaar zijn we bijna compleet afgestapt van het maken van kleikoppen. We doceren het nog wel. Ik werk nu hoofdzakelijk digitaal. De tijd dat we houten wiggetjes opvulden met klei is voorbij. Digitaal een gezichtsreconstructie maken is sneller en schoner en je kunt makkelijk iets veranderen en data met andere landen delen. Zo’n reconstructie komt eruit als een 3D-print van het hoofd of als 2D-foto’s die we e-mailen naar de politie. Die vooruitgang komt omdat CT-scans van de schedel goedkoper zijn geworden en er speciale software is ontworpen op medisch forensisch gebied.

“We hebben in 2014 een academische proef gedaan om met de computer gezichtsreconstructies te maken op basis van CT-scans van levende mensen. Er wordt op verschillende universiteiten permanent onderzoek gedaan om de standaarden te verbeteren. Ik heb in 2013 een Nesta Fellowship, een beurs van een Brits innovatiefonds, gekregen om een eigen computersysteem te ontwerpen. Dat combineert de nieuwste software met onze database, die we vervolgens toepassen op gezichtsreconstructie.

“Een doorbraak was ook de ontwikkeling van de muisarm met haptische feedback: die maakt het mogelijk dat ik precies kan voelen wat ik op het scherm aan een gezicht doe. Het kost me nu een paar dagen om een digitaal hoofd te creëren.

“Ons doel is nu om het handmatig proces om een hoofd te creëren op de computer te automatiseren, terwijl tegelijkertijd de betrouwbaarheid toeneemt. Veelbelovend zijn de ontwikkelingen op het gebied van medische afbeeldingen, zoals CT-scans, MRI-scans en in de 3D-computertechnologie.

“Wat er natuurlijk ook aankomt, zijn vorderingen op DNA-gebied. Alles wat ik nu niet kan bepalen qua oogkleur, huidskleur en etnische afkomst, wordt invulbaar dankzij DNA. Bloed, sperma of bot op de plaats delict kan straks voorspellen wat de vorm van iemands gezicht was. Mijn ideaal is dat wij gaan samenwerken met DNA-experts of werken voor databanken met vermiste personen.”

Lees ook: 

De wetenschap achter de vingerafdruk gaat snel vooruit

Dankzij nieuwe technieken kunnen vingerafdrukken steeds vaker worden herkend. Deel 1 in een serie over nieuwe opsporings­technieken: vingerafdrukken.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden