Toen de dijken braken - Spike Lee’s Requiem in vier akten en vier uren

Het wás een zware orkaan, Katrina. In de laatste week van augustus 2005 werd voor de zuidelijke kuststaten van de Verenigde Staten de noodtoestand uitgeroepen en 1,2 miljoen inwoners van Louisiana, Mississippi en Alabama gesommeerd het bedreigde gebied te verlaten. Ruim 1800 dodelijke slachtoffers maakten Katrina en de overstromingen die zij veroorzaakte. De meeste ogen waren gericht op New Orleans, internationaal geliefd om z’n jazzcultuur. Door de doorbraak van dijken die tegen het water hadden moeten beschermen kwam de stad voor 80 procent onder water te staan.

Maar wie zich de verslaggeving van die dagen herinnert, staat vooral de chaos in de stad, de verhalen over plunderingen en geweld, de inefficiëntie van de hulpverlening, de wanhoop van bijeengepakte mensen in het sportstadion Superdome bij. En nog iets: het leek wel of het water vooral de zwarte, arme inwoners van de stad had getroffen. De New Yorkse filmmaker Spike Lee zag die beelden en besloot vrijwel meteen een documentaire te maken over de rampzalige nasleep van de ramp. Hij sprak zo’n honderd mensen voor zijn vier uur durende ’When the Levees Broke: a Requiem in Four Acts’, die afgelopen augustus in hetzelfde New Orleans in wereldpremière ging en nu tijdens het IDFA voor een Nederlands publiek te zien is. Overlevenden van het water, autoriteiten, nabestaanden, journalisten, deskundigen komen aan het woord, hun verhalen doorsneden met hartverscheurende foto’s van mensen die door het water zijn afgesloten van de rest van de wereld, dobberende lijken, ontheemde families en versplinterde huizen.

Lee was ongetwijfeld de aangewezen persoon voor dit project. Al sinds zijn doorbraakfilm ’She’s Gotta Have It’, twintig jaar geleden, profileert hij zich als een maatschappelijk geëngageerde, kritische filmmaker die zijn verhalen situeert in New Yorkse etnisch gemengde volkswijken als Bedford-Stuyvestant (’Do the Right Thing’), de zwarte Amerikaanse geschiedenis vertelt (’Malcolm X’) en keer op keer gevoelige raciale kwesties in Amerika aan de kaak stelt (’Bamboozled’). Hij maakte een documentaire over de mensenrechtenbeweging, ’Four Little Girls’, en over de zwarte football-ster Jim Brown. Zijn status maakte het hem niet alleen relatief makkelijk dit grootscheepse project in korte tijd voor de Amerikaanse kabelzender HBO van de grond te krijgen, hij zal ook zonder veel moeite juist onder de zwarte bevolking het vertrouwen hebben gekregen van al diegenen die zich zo in de steek gelaten voelden toen de orkaan eenmaal was gaan liggen.

Lee laat ze praten. Sommigen vertellen over de erbarmelijke omstandigheden waaronder duizenden mensen werden opgevangen in de Superdome waar een groot gebrek aan water, voedsel en hygiëne heerste. Anderen wilden via de snelwegen te voet de stad verlaten maar werden door politie tegengehouden. Ouderen en andere kwetsbaren overleden door de hitte of gebrek aan medische hulp. Een man liet zijn dode moeder achter met een briefje met zijn telefoonnummer. Toen het leger kwam droegen de militairen wapens, alsof ze niet kwamen om hulp te bieden maar om een opstand in bedwang te houden. En toen iedereen eindelijk de Superdome kon verlaten werden mensen zonder overleg in vliegtuigen naar hen onbekende bestemmingen vervoerd.

Vier uur is nogal wat als de film zou gaan om informatievergaring, analyses en conclusies. Maar Lee is geen onderzoeksjournalist die de onderste steen boven wil zien of aanstuurt op een eenduidige waarheid. Dat is soms storend. Wanneer een aantal mensen beweert dat de dijken bij New Orleans niet zijn doorgebroken, maar zijn opgeblazen om een zwarte wijk op te offeren voor een welgestelder deel van de stad, dan zou je willen dat Lee daarover doorvraagt. Net zoals wanneer iemand roept dat bij het vertrek per vliegtuig familieleden werden gescheiden en ’baby’s uit de armen van moeders’ werden gerukt. Net als in de tijd van de slavernij. Dat zijn ferme beschuldigingen, die door Lee niet weerlegd of onderzocht worden.

Maar vier uur blijkt niet te lang voor een filmisch platform waar al deze gewone mensen met graagte op klimmen om, eindelijk serieus genomen door een geduldige camera, hun hart te luchten. Los van de vraag of de dijken rond New Orleans werkelijk ondeugdelijk waren omdat de regering Bush geen geld wilde uitgeven aan een electoraal oninteressante stad, zoals velen menen, heeft ’When the Levees Broke’ een rehabiliterende functie. De waardigheid die veel mensen zal zijn ontnomen toen ze met spandoeken (’Help ons!’) op de daken van hun huizen op hulp wachtten, tot borsthoogte door smerig, besmet water moesten waden en opgingen in die treurige massa in de Superdome, krijgen ze nu misschien terug.

Fris gekleed en in alle rust vertellen ze over wat ze blijvend hebben verloren: hun moeder die weken later dood onder haar koelkast werd gevonden, hun huis dat al twee generaties in de familie was, hun stad waar ze geboren en getogen zijn. Lee zorgt ervoor dat van iedereen die voor de camera verschijnt de naam, het beroep en de buurt waar hij of zij woonde wordt vermeld. Lee vermenselijkt de ramp die, zoals dat gaat bij catastrofes, later snel wordt ingedikt tot cijfers, statistieken en politieke gevolgen. Zijn vertellers zijn boos en verdrietig, maar ze zijn wel weer echte mensen.

Het is vier uur lang meer van hetzelfde, maar Lee toont met zijn film het belang van orale geschiedschrijving aan: een historische gebeurtenis bestaat altijd uit kleine verhalen met zulke uiteenlopende emoties dat alleen mensen zelf die kunnen navertellen.

Hoe twijfelachtig en ongenuanceerd sommige van de uitspraken over het gebeurde in de film ook zijn, een ding is zeker. In de woorden van New Orleans’ burgemeester Ray Nagin: „Wij kregen niet de 9/11 behandeling”, verwijzend naar de voortvarendheid waarmee New Yorkers na de aanslagen op het WTC, vier jaar eerder, van alle kanten hulp was geboden. Nagin werd een nationale beroemdheid toen hij na Katrina op de lokale radio riep hoe pissed hij was over de trage respons in Washington DC. Het grootste trauma in New Orleans is teleurstelling.

„Niet alleen de dijken bezweken, ook onze geest bezweek”, zegt een boze vrouw die na alles wat ze had meegemaakt vier maanden moest wachten op een caravan als vervangende woonruimte. Hopelijk helpt Spike Lee’s filmmonument die geest weer te herstellen.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden