Toen bovengronds de leugen regeerde

,,Het deed mij goed'', schrijft een lezeres, ,,in Letter & Geest weer eens de vertrouwde kop van het illegale Trouw te zien.'' Die kop flankeerde zaterdag een -enigszins bekorte- publicatie uit de Oranje-bode, het eerste nummer van Trouw. Blijkens reacties riep de tekst ook bij anderen warme, zij het vaak met droefheid vermengde herinneringen op aan het verzet in de Tweede Wereldoorlog.

Een enkeling corrigeerde de inleiding. Het eerste nummer dat Trouw heette, in feite het tweede, verscheen niet op 16 maar op 18 februari 1943. En was die tekst uit de Oranje-bode, gepubliceerd bij de geboorte van prinses Margriet op 19 januari 1943, wel één artikel?

Je zou het uit de opmaak van het origineel niet meteen afleiden, maar het waren er twee. De anti-revolutionaire voorman Jan Schouten schreef, zo is later vastgesteld, het eerste; het tweede, waarin zo nadrukkelijk de vrouwelijke Oranjes werden geprezen, was van Gesina van der Molen, in 1949 de eerste vrouwelijke hoogleraar aan de Vrije Universiteit.

Bij jongere lezers wekte de publicatie naast enige verwondering -de geboorte van een prinses 'een bewijs van Gods trouw over ons volk'?- nieuwsgierigheid naar de vroegste geschiedenis van Trouw. Was het een echte krant? Wat stond erin? Woog het belang ervan op tegen de risico's die de makers en verspreiders liepen: gevangenschap, executie?

Een deel van het antwoord gaf de briefschrijfster die ik aan het begin citeerde. ,,Het waren jaren waarin de bovengrondse pers inderdaad geregeerd werd door de leugen. De radio's waren ingeleverd, uitzonderingen daargelaten; tv bestond niet. De ondergrondse pers was het enige medium dat ons op de hoogte hield van de werkelijke oorlogstoestand en ons waarschuwde voor de gevaren van het perverse systeem dat ons dwingen wilde mee te doen.''

Hier de historie van het illegale Trouw zelfs maar in hoofdlijnen samen te vatten, is ondoenlijk. Veel informatie bieden de eerste hoofdstukken van Pieter Baks heel toegankelijke proefschrift 'Een 'meneer' van een krant' (Kok, Kampen, 1999). Facsimile's van 43 nummers, ingeleid door Dick Houwaart, staan in 'Trouw -een ondergrondse krant' (Kok, Kampen, 1978¹). Meer dan een enkele vraag kan ik hier niet beantwoorden.

De grondleggers stond, in 1943, een tweeledig doel voor ogen: het aankweken van principieel verzet tegen de nazificering van Nederland en de bevordering van een principiële kijk op politieke vraagstukken in het algemeen. In de praktijk vertoonde die kijk weinig verschil met de opvattingen van de Anti-Revolutionaire Partij. Daar kwamen de oprichters, onder wie Bruins Slot, de latere hoofdredacteur van het bovengrondse Trouw, dan ook uit voort.

De krant viel niet alleen de nazi's en hun trawanten aan, maar ook de meeste Nederlanders, die de bezetter maar lieten begaan. Toch schoot ze, vonden met name niet-redactionele medewerkers, als 'strijdblad' tekort. Er stonden te veel lange, moeilijke en strikt anti-revolutionaire politieke beschouwingen in, en te weinig korte, bevattelijke artikelen. Maar de bezetters vonden die illegale Hetzschrift, het ophitsend geschrift, toegankelijk en dus gevaarlijk genoeg. Hun represailles kostten meer dan 120 mensen die voor Trouw werkten, het leven.

Een dagblad kon een ondergrondse krant uiteraard niet zijn. Trouw verscheen eens in de drie of vier weken. Hot news, geen topprioriteit voor de redactie, was ook daardoor schaars. Daar kwam verandering in toen vanaf oktober 1944 zo'n vijftig plaatselijke edities begonnen te verschijnen. Een lezer verraste ons onlangs met kopieën. De 'Speciale Utrechtse Uitgave No.12', uit maart 1945, was een gestencild of gehectografeerd blaadje. Aan de voorkant frontberichten, achterop een eenvoudige landkaart die de opmars van de geallieerden bij Calcar, Wesel en Duisburg in beeld bracht.

Het zal jongeren verbeeldingskracht kosten om zich in te denken dat zulke simpel ogende krantjes zoveel dieper inwerkten op hoofden en harten dan menig journalistiek product van nu. Dat mensen hun leven ervoor overhadden om ze te vullen, te drukken en te verspreiden . Wij blijven hun dankbaar -in de wetenschap ook, dat dankbaarheid verplicht.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden