Toekomst moet wijken voor een bruin verleden

De Duitse deelstaat Brandenburg heeft besloten de winning van bruinkool flink uit te breiden. Voor die smerigste vorm van energiewinning moeten hele dorpen en zelfs 'groene' landbouwbedrijven verdwijnen. Hoezo Energiewende?

ANTOINE VERBIJ

BERLIJN - Voor Petra Rösch is het niets meer of minder dan een tragedie. Het landbouwbedrijf 'Proschim' is het levenswerk van de 57-jarige boerin uit de Duitse deelstaat Brandenburg. Na de ineenstorting van de DDR in 1990, heeft ze het bedrijf opgebouwd uit de ruïnes van een zogeheten 'LPG', een collectief landbouwbedrijf. "We zijn bij nul begonnen. De eerste jaren verkochten we de melk op het dorpsplein, rechtstreeks uit de tank."

Nu heeft Rösch een florerend bedrijf met 85 medewerkers. Trots loopt ze over het erf en wijst op de enorme stallen, die nog uit de jaren van het DDR-collectief stammen. Er is één groot verschil. Op een van de stalmuren prijkt in koeienletters het woord Energiewende. En dan vallen ineens ook de grote groene tankinstallaties op die naast de stallen staan. Biogas, zegt Rösch: "We leveren energie voor meer dan drieduizend huishoudens."

Agrargesellschaft Proschim is een voorbeeldig bedrijf. Het past naadloos in de energiepolitiek van Duitsland. De Energiewende waartoe de regering-Merkel besloot na de kernramp in Fukushima, stimuleert de energiewinning uit duurzame bronnen. Kernenergie en energie uit fossiele brandstoffen worden teruggedrongen. Het bedrijf van Petra Rösch levert niet alleen energie uit bio-afval, er staan ook windmolens en zonnepanelen.

Maar het bedrijf moet dicht. Dat heeft de regering van de deelstaat Brandenburg vorige week besloten. Het land waarop Rösch haar bedrijf uitoefent, is rijk aan bruinkool. Brandenburg heeft het Zweedse energieconcern Vattenfall (in Nederland eigenaar van Nuon) de concessie gegeven om die bruinkool af te graven. Het concern graaft al op enkele kilometers van het dorp Proschim, bij het stadje Welzow. "Bij wind uit het noorden kun je het ratelen van de machines horen", zegt Rösch.

"De energiewinning van de toekomst moet wijken voor die van het verleden," stelt Petra Rösch vast. Maar ze is niet van plan zich daarbij neer te leggen. Samen met haar zoon Hagen mobiliseert ze het verzet in Proschim en omgeving. Al valt dat niet mee, want de 330 inwoners van het dorp zijn sterk verdeeld. "De scheidslijn tussen voor- en tegenstanders van de bruinkoolafgraving loopt dwars door families. Geen verjaardag of er breekt wel een ruzie uit," zegt Hagen Rösch.

Energiewende of niet, bruinkool is in de ogen van beleidsmakers nog altijd een onmisbaar onderdeel van de Duitse energiemix. Vorig jaar werd ruim een kwart van de Duitse stroom uit bruinkool gewonnen. Dat was iets meer dan wat duurzame bronnen opleverden.

Het energievretende Duitsland kan voorlopig nog niet zonder bruinkool, menen veel experts, ook omdat de toevoer ervan constant is en niet afhankelijk van het weer, zoals wind- en zonne-energie wel zijn.

undefined

Kraters

Bruinkool is een soort natte steenkool die dicht onder de oppervlakte ligt en daarom van bovenaf wordt afgegraven. De meeste bruinkoolgebieden liggen in het oosten van Duitsland, maar ook een paar in het westen, niet ver van Keulen. De voormalige DDR is bezaaid met gigantische kraters waaruit de bruinkool is weggekrabd. Van de meeste afgravingen zijn meren gemaakt, waar men toeristen naartoe probeert te lokken.

Voorlopig zijn de afgravingen zelf mooier dan de meren die ze opleveren. De gigantische stalen graafmachines, de kilometers lange sleuven in de aarde, de eindeloze lopende banden waarover de bruinkool wordt getransporteerd, ze vormen een indrukwekkend schouwspel. Bij de afgravingen zijn voor toeristen uitzichtspunten ingericht en je kunt er rondleidingen krijgen in vrachtwagens met gigantische wielen.

Zo mogelijk indrukwekkender zijn de ovens waarin de bruinkool wordt verbrand. Anders dan steenkool is het niet rendabel om bruinkool over grote afstanden te vervoeren. Daarvoor is de energieopbrengst per kubieke meter te gering. De bruinkool moet ter plekke worden verstookt. Niet ver van Proschim staat Vattenfalls nieuwste, hoogst efficiënte verbrandingsoven, een enorm lichtgrijs gevaarte, met de duistere naam Schwarze Pumpe.

De arbeiders van Schwarze Pumpe zijn trots op hun energiefabriek. Hun vertegenwoordigers in de ondernemingsraad vinden het verzet tegen de bruinkoolafgravingen onzin.

"Ons bedrijf is een partner in de Energiewende," zegt vakbondsman Wilfried Schreck. "Dankzij ons is de stroomvoorziening in Duitsland stabiel. We kunnen de energieproductie naar believen opvoeren en terugschakelen."

Hagen Rösch, de zoon van Petra, heeft daar zo zijn twijfels bij. "Onze windmolens moeten we regelmatig stilzetten. Schwarze Pumpe draait daarentegen constant op volle toeren. Van de voorrang van duurzame energie boven bruinkoolenergie merken we hier niets."

Moeder en zoon Rösch beschuldigen Vattenfall van tal van dubieuze praktijken. Vooral ook als het gaat om het doorzetten van hun afgravingsplannen. "Het zijn praktijken die herinneren aan de DDR," zegt Petra Rösch. "Ze infiltreren in de bevolking, stoken mensen op om voor de afgraving te pleiten. Ze stichten onzekerheid onder de mensen."

Dat is niet zo moeilijk, vertelt ze, omdat de bevolking sinds de val van de Muur verouderd is. "Jonge mensen zijn naar de steden getrokken, de resterende bewoners laten zich gemakkelijk paaien met beloften over nieuwe huizen een paar kilometer verderop."

Hagen Rösch schetst hoe zuur het is om hun voorbeeldige biobedrijf te moeten verhuizen. "Ze hebben ons landerijen toegewezen die lang niet zo productief zijn als wat we nu hebben. Bovendien: doe dat maar eens, een grote onderneming verplaatsen terwijl de productie doorgaat."

Moeder en zoon hebben politici en juristen ingeschakeld. Moeder Petra is ook burgemeester van Proschim. Een vrijwilligersbaan, maar het helpt wel.

Diep in haar hart gelooft ze niet dat Vattenfall zijn zin doorzet. "Ach", zegt de in haar leven al vele malen beproefde vrouw, "ze hebben al twee keer eerder aangekondigd dat het dorp zou worden afgegraven. Eén keer in de tijd van de DDR en één keer erna. En nu draait Vattenfall er ook weer omheen. In zijn brochures zegt het bedrijf dat het van de bruinkool af wil en onlangs meldde het dat het zich helemaal uit Duitsland wil terugtrekken."

Maar de Brandenburgse minister van economische zaken, Ralf Chistoffers van de Linkspartij, is heel gedecideerd. "We zullen de bruinkolen nodig blijven hebben, op z'n minst tot 2040. En het gaat om heel veel banen, momenteel zo'n tienduizend. In het verleden hebben de bewoners altijd met de afgravingen ingestemd. Met de juiste voorlichting zal dat ook nu wel weer gebeuren."

De energie uit bruinkool is nodig om de overgang naar duurzame energie te overbruggen, zegt Christoffers. Hagen Rösch gelooft hem niet. "Die Christoffers is een linkse populist, die met het argument van de werkgelegenheid kiezers voor zijn partij probeert te winnen. De Energiewende interesseert hem niet. De energiepolitiek is bij hem in totaal verkeerde handen. Je maakt een vegetariër toch ook niet directeur van het abattoir?"

undefined

Wegschoffelen

De bruinkoolkwestie maakt veel emoties los. Een dorp wegschoffelen is niet zomaar iets. Hele familiegeschiedenissen worden uitgewist. "Het idee dat het gebeente van mijn voorouders straks over de lopende band naar de verbrandingsovens gaan, vind ik afschuwelijk," zegt Petra Rösch, wier familie al eeuwenlang in de streek rond Proschim, de Lausitz, woont.

Tal van andere streekbewoners hebben er al ervaring mee. Rond afgegraven dorpen is een hele herinneringscultuur gegroeid. De 84-jarige Martha Weise vertelt met verstikte stem hoe mooi het leven was toen haar buurt, een wijk van Grossräschen, nog bestond. "We hadden er alles. Een postkantoor, een drogist, sportvelden. Er was volop werk dankzij de bruinkool. We leefden in welstand. Mijn hart brak toen de graafmachines daar kwamen."

Ook het kerkhof is verhuisd. Weise's voorouders liggen nu in een naamloos massagraf, een paar kilometer verwijderd van het meer, waar op de bodem haar vroegere leven ligt.

Protest in Proschim: 'Wie dorpen schaadt, is onze stem niet waard.'

'Ze infiltreren, en stoken mensen op om voor de afgravingen te pleiten. DDR-praktijken!'

De bruinkoolmijn van Vattenfall bij Welzow, in de Duitse deelstaat Brandenburg.

undefined

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden