Toegankelijke en diepgravende kennismaking met een vrijheidsdenker

SEBASTIEN VALKENBERG

Jacques de Visscher, Guido Vanheeswijck en Alicja Gescinska (red.): Leszek Kolakowksi. Klement, 260 blz. euro24,95.

***

undefined

De auteurs

Een emeritus hoogleraar Filosofie (Jacques de Visscher), een gewoon hoogleraar (Guido Vanheeswijck) en een fellow aan Amherst College (Alicja Gescinska). Vermoedelijk is de laatste het bekendst bij het grote publiek. Met haar boek 'De verovering van de vrijheid' (2011) was ze genomineerd voor de Socrates Wisselbeker. Daarbij is Gescinska lid van het Filosofisch Elftal van Trouw, dat om de week de actualiteit becommentarieert. Met haar Poolse achtergrond kon zij natuurlijk niet ontbreken in een studie naar de Poolse filosoof Leszek Kolakowksi (1927-2009).

undefined

Hun ambitie

"Uiteenzetten hoe Kolakowksi ons uitnodigt om over vrijheid en waardigheid na te denken en ons daarbij vragen te stellen die we voor de oriëntatie van onze verantwoordelijkheid nodig hebben", staat er ietwat plechtig in het Woord Vooraf. Er is de afgelopen jaren veel van Kolakowksi in het Nederlands verschenen, aldus de auteurs. Maar tegelijk valt er nog veel te ontdekken. Met hun boek willen ze daartoe 'een stevige aanzet' bieden.

undefined

Het resultaat

Een mooie kennismaking met het werk van Kolakowksi. Deze kennismaking is geen overbodige luxe, want vermoedelijk kent lang niet iedereen hem. Het zou jammer zijn als dat zo blijft. Kolakowksi is te boeiend voor een bestaan in de periferie. Zowel met zijn leven als zijn werk belichaamt hij de totalitaire twintigste eeuw. Aan den lijve ondervond hij wat het betekende om te leven onder het juk van het communisme. In een uitvoerig levensverhaal tekent Gescinska op hoe de vrijzinnige denker werd geschaduwd en afgeluisterd. Studenten vergezelden hem na de lessen naar huis. Kolakowksi: "Het was niet onwaarschijnlijk dat ik overvallen zou worden." Uiteindelijk moest hij het land ontvluchten, maar de vrijheid - hoe kan het ook anders met zo'n biografie? - zou een leidmotief in zijn oeuvre worden. Maar zijn belangstelling was breder, getuige de bibliografie achterin. Utopieën, geld, opvoeding - hij heeft er allemaal over geschreven.

undefined

Mooiste zin:

"Een schat die, gelijk lucht, bijna onwaarneembaar is, zolang wij hem niet missen." Deze zin maakt twee dingen duidelijk. Eén: Kolakowksi kon schrijven. Hij was geen hermetische denker op wiens zinnen de lezer zijn tanden stukbijt, maar drukte zich uit in toegankelijk proza, gelardeerd met sprekende beelden. Twee: Kolakowksi hield van de vrijheid, want daarover gaat dit citaat. Natuurlijk is hij niet de enige filosoof die vrijheid een warm hart toedraagt. Maar zijn biografie verleent zijn analyses een extra lading. Een vergelijking van vrijheid met lucht (beide 'bijna onwaarneembaar') is in zijn geval meer dan een mooie taalvondst. Hij wist uit ervaring wat het was om de vrijheid te missen.

undefined

Reden om dit boek niet te lezen

Kolakowksi behoort niet tot de Champions League van de filosofie. Hij was geen Aristoteles, Immanuel Kant of Friedrich Nietzsche. Om bij het voorbeeld van de vrijheid te blijven: zijn opvattingen daarover zijn verre van origineel. Ze lijken sterk op die van zijn goede vriend Isaiah Berlin, die betoogde dat de enige echte vorm van vrijheid de negatieve variant is. Er mag geen sprake zijn van dwang. Nee, zeggen pleitbezorgers van de positieve variant. Het gaat erom welk gedrag je vertoont. Rokers lopen aan de leiband van hun verslaving en zijn niet vrij. Een linke redenering, aldus Berlin/Kolakowksi. Ze zet de deur open naar allerlei vormen van overheidsbemoeienis. De staat die rokers van hun gewoonte afhelpt, desnoods met verboden en sancties, oefent geen dwang uit maar bevrijdt hen juist. Zoals gezegd: Kolakowksi was niet de eerste die wees op de listige uitwerking van positieve vrijheid, maar maakt dat zijn inzicht minder waardevol?

undefined

Reden om dit boek wel te lezen

Het boek biedt een kennismaking met Kolakowksi die zowel toegankelijk als diepgravend is. Ook nuttig: de uitvoerige bibliografie achterin met daarin zijn belangrijkste werken. Handig voor wie na de studie door De Visscher cum suis Kolakowksi zelf wil lezen.

undefined

Trouw tipt filosofie

1. Discipline Marli Huijer

2. Wat kunst is Arthur C. Danto

3. Kolakowksi Jacques de Visscher, Guido Vanheeswijck en Alicja Gescinska

4. Verlangen & vertwijfeling Herman Westerink

5. Analytische filosofie Chris Buskes en Herman Simissen

undefined

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden