Toeareg van machtig woestijnvolk naar zondebok van Mali

Verbrande manuscripten bij het documentatiecentrum Ahmed Baba in Timboektoe Beeld ANP

Ooit waren ze een van de machtigste volkeren van de Sahara. Nu voelen de Toeareg zich in het noorden van Mali achtergesteld. 'Ze dienden als het paard van Troje.'

Mohamed Moctar is aan het pakken in zijn kamer. Veel is er niet. Een slaapmat, deken, een kleine muziekinstallatie, een theepotje met twee glazen en bergjes kleren. En dat allemaal op de grond. "Ik ga terug naar Timboektoe nu het is bevrijd", zegt Moctar, onderwijzer aan een basisschool in de legendarische stad in het noorden van Mali.

Hij ontvluchtte vorig jaar zijn woonplaats nadat islamitische extremisten het noorden van Mali bezetten. "Eerst merkte je niet zoveel van hun aanwezigheid", herinnert Moctar zich terwijl hij thee zet. "Langzaam maar zeker werden er allerlei idiote regels ingevoerd. Kinderen mochten niet meer voetballen en roken werd verboden. Ze hielden je op straat aan en checkten of een mobieltje een muzikale ringtoon had. Als dat zo was vernielden ze de simkaart en kreeg je een nieuwe met daarop verzen uit de Koran."

''Het was een ware terreur''
Binnen enkele maanden hadden de rebellen een uiterst strikte toepassing ingevoerd van de sharia, de islamitische wetgeving. "We werden gesommeerd naar dorpspleinen te komen en moesten toezien hoe de handen van dieven werden afgehakt of hoe anderen stok- en zweepslagen kregen voor overtredingen. Het was een ware terreur." Het werd Moctar, een Toeareg, allemaal te veel en hij vertrok naar de hoofdstad Bamako.

Daar werd hij niet met open armen ontvangen. Mali telt ruim twintig volken en de meeste hebben een appeltje te schillen met de Toeareg. Het was de MNLA, een seculiere Toeareg militie die vorig jaar januari begon met een opstand tegen het leger. Doel was een onafhankelijke staat, Azawad, in het noorden van Mali.

Toeareg, van oorsprong een herdersvolk, leven in de Sahara verspreid over Niger, Mali, Algerije en Libië. Eeuwen ploegden hun handelskaravanen door het woestijnzand. Maar vrachtwagens namen de rol over van kamelen en steeds terugkerende droogten decimeerden de kuddes. In Mali vestigden de nomaden zich in dorpen en steden in het noorden, beduidend minder ontwikkeld dan het zuiden.

Steun van Kadafi
De trotse en strijdlustige Toeareg accepteerden hun belabberde omstandigheden niet en in de jaren zestig en negentig kwamen ze in Mali in opstand. Ze kregen steun van de voormalige Libische leider, Moeammar Kadafi. De opstanden veranderden weinig aan de situatie van de Toeareg. Grote groepen jongeren die de uitzichtloosheid in Mali zat waren, vertrokken en verhuurden zich als strijders aan Kadafi. Toen de Libische leider ten val werd gebracht, keerden de Toeareg-huurlingen, goed getraind en met een enorm wapenarsenaal, huiswaarts. Ze vulden de gelederen aan van de MNLA, die daardoor moeiteloos het zwakke Malinese leger onder de voet kon lopen. Maar binnen drie maanden werd de militie zelf verdreven door drie radicale islamitische groepen.

"Toeareg dienden als het paard van Troje. Via de MNLA kwamen extremisten binnen. Je kunt het mensen niet kwalijk nemen dat ze ons met de nek aankijken", meent jurist Abdala Mohamud. Ook hij maakt plannen voor zijn terugkeer naar Timboektoe. Hij was door andere Toeareg studenten gevraagd om zich bij de opstand van de MNLA aan te sluiten maar weigerde. "Ik voel me op de eerste plaats Malinees en dan Toeareg. En wat dachten de MNLA-rebellen wel? Maar twintig procent van de bevolking in het noorden behoort tot de Toeareg. In een onafhankelijke staat zouden we een minderheid zijn. Ik denk niet dat het de bedoeling is van de MNLA om daarna de macht over te dragen aan de meerderheid."

''Ik gok op de wijsheid van mijn stadsgenoten''
Moctar en Mohamud vertonen zich zo min mogelijk op straat. Ze vallen op met hun lichte huidskleur en hebben gemerkt dat ze bij veel Malinesen weerstand oproepen. "Het is beter om naar huis te gaan en te helpen het normale leven te laten terugkeren", zegt Mohamud. Berichten over wraakacties op Toeareg in Timboektoe schuift hij opzij. "Mensen kennen me. Ze weten dat ik niet voor Azawad was en ook geen extremistische moslim ben. Ik gok op de wijsheid van mijn stadsgenoten."

Het hielp Toeareg niet dat de leider van Ansar Dine, de extremistische groep die Timboektoe bezette, een Toeareg is. Iyad Ag Ghali was, zoals de meesten van de Malinezen, een gematigde moslim die zijn religie combineerde met eeuwenoude bijgeloven van zijn volk. Maar een verblijf in Saoedie-Arabië bracht hem in contact met het djihadisme, oorlog voeren om de zuivere leer van de islam op te leggen. Hij was in dat land enige tijd aangesteld als Malinees ambassadeur, een functie die hij kreeg van de vorig jaar afgezette president Amadou Toumani Touré.

De goede relatie tussen de ex-president en Ag Ghali was omstreden. Ag Ghali smokkelde drugs en mensen door de Sahara. Hij trad ook op als bemiddelaar tussen regeringen en Al-Kaida in de Maghreb (AQIM), een andere groep extremisten die delen van het noorden van Mali bezette en met enige regelmaat buitenlanders ontvoert. "Elke betaling voor een ontvoerde spekte de kassen van AQIM en van Ag Ghali", concludeert politiek analist Mamadou Fadiala Ba, uitkijkend over de brede Niger-rivier die Bamako in tweeën snijdt.

 
De meeste volken binnen Mali hebben nog een appeltje te schillen met de Toeareg
Beeld ANP

Dealtjes
President Touré stond erom bekend iedereen te vriend te willen houden, bijvoorbeeld door te schuiven met posities, of de andere kant op te kijken bij criminaliteit of corruptie, zegt Ba. "Hij maakte met iedereen dealtjes. Uit angst voor een militaire coup, verzwakte hij het leger. Vooral in het noorden ontbrak het de militairen aan alles waardoor ze vorig jaar makkelijk konden worden verpletterd door de rebellen." Ba vindt niet dat de Toeareg verantwoordelijk zijn voor de huidige situatie. Volgens hem heeft vooral de politieke elite in Bamako fouten gemaakt. Die deed te weinig voor de ontwikkeling van het noorden van het land, had foute vrienden en was niet daadkrachtig genoeg.

Touré werd in maart afgezet door militairen, die woedend en gefrustreerd waren over de slechte staat waarin het leger verkeerde en de geleden nederlagen in het noorden. Wie momenteel de leiding heeft in Mali is niet helemaal duidelijk. President Dioncounda Traoré is een burgerpresident die de Fransen om interventie verzocht. Hij deed dat waarschijnlijk zonder de leider van de militaire junta, Amadou Haya Sanogo, van te voren in te lichten. Beide mannen lijken elkaar vooralsnog in een wankele machtsbalans te houden.

Het is de bedoeling een nationale dialoog op gang te brengen, gevolgd door verkiezingen. Hoewel de Malinezen waarschijnlijk dit jaar nog naar de stembus moeten, is er nog geen datum bekend. Het is ook nog maar zeer de vraag of verkiezingen de oplossing betekenen voor Mali's malaise. Touré was democratisch gekozen in weliswaar troebele verkiezingen.

"Ik denk dat de ontwikkeling van het noorden de hoogste prioriteit moet hebben. Die achterstand met het zuiden moet verdwijnen. Dan verdwijnt vanzelf ook de onvrede en daarmee de opstanden", meent Soumeylou Boubeye Maiga, voormalig minister van defensie, buitenlandse zaken en hoofd van de spionagedienst. Toen de militairen de staatsgreep pleegden, verloor Maiga zijn positie. Later werd hij niet teruggehaald in de regering van nationale eenheid.

In zijn werkkamer in de ruime schaduwrijke tuin rond zijn huis zit Maiga met opgetrokken benen op de bank en geeft toe dat er weliswaar veel geld is gepompt in het noorden er maar nauwelijks resultaten te zien zijn. De politicus legt de schuld bij regeringen waarvan hij deel uitmaakte maar ook bij ontwikkelingsorganisaties. "Het is mooi om te besluiten dat er een school moet zijn op elke 3000 inwoners. Maar dat bleek niet haalbaar. Het noorden is dunbevolkt en 3000 mensen kunnen verspreid wonen in een enorm gebied. Onhaalbaar voor kinderen om naar school te lopen. En zo zijn er wel meer foute besluiten genomen."

Economisch gaat het sinds vorig jaar slecht met Mali. Het was enige tijd een van de snelst groeiende economieën ter wereld. De hoofdstad Bamako verdubbelde in korte tijd in omvang. Nu staan overal in de stad half afgebouwde huizen en kantoren. Geld om ze af te maken is er niet. Belangrijke bron van inkomsten, het toerisme naar fabelachtige steden als Timboektoe, Djenné en het Mopti Plateau, ligt op zijn gat.

Ontwikkelingsorganisaties trokken zich terug na de militaire staatsgreep. De armoede in Mali, nog altijd een van de armste landen ter wereld, wordt dagelijks zichtbaarder. In Bamako en op het platteland bedelen kinderen met duidelijke ondervoedingverschijnselen.

Toeareg in een moeilijk pakket
El Hadji Baba Haidara is niet kwaad op de Toeareg maar wel op de MNLA. Hij is volksvertegenwoordiger voor Timboektoe in het parlement. "De opstand van de MNLA heeft de Toeareg in een moeilijk pakket gebracht. Dat kan niet de bedoeling zijn geweest. Het noorden heeft nu zeker nog meer achterstand opgelopen vergeleken bij het zuiden."

Het parlementslid is tevens eigenaar van een bouwbedrijf. In zijn kantoor in Bamako waar dik rood tapijt zowel de vloer als de muren bekleedt, treft ook hij voorbereidingen om terug te gaan. Er is genoeg werk aan de winkel als parlementslid in Timboektoe waar hij bijna een jaar niet meer is geweest. Bovendien moet hij de schade opnemen aan het nieuwe gebouw voor de eeuwenoude manuscripten waar Timboektoe beroemd om is. Zijn bedrijf had het gebouwd maar het was nog niet helemaal klaar toen de opstand uitbrak. Zo'n 2000 manuscripten zouden er zijn verbrand door de extremistische rebellen. Gelukkig was het merendeel van de unieke geschriften toen al de stad uitgesmokkeld of bij inwoners ondergebracht die ze verstopten.

Haidara is trots op zijn stad en haar inwoners. Hij vertelt dat sinds 1410 in Timboektoe elk jaar de geboortedag van de profeet Mohammed uitgebreid wordt gevierd. "Dit jaar viel het in januari en voor het eerst in de geschiedenis was er geen feest. Een dieptepunt in ons bestaan. Ik hoop dat we beter en sterker uit dit dal tevoorschijn komen. En volgend jaar vieren we weer uitbundig de geboortedag van onze profeet!"

 
De politieke elite in Bamako heeft te weinig gedaan voor de ontwikkeling van het noorden
Billboard met de tekst 'Sharia opent de weg naar geluk en naar het paradijs'in de stad Gao. Beeld ANP
Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden