Toe maar, vooruit met dat referendum

De koudwatervrees voor het referendum zit diep, aldus Joop van Holsteyn, maar het is helemaal geen aantasting van de democratie zoals we die in Nederland kennen.

Bijna vijftig jaar geleden ging 'De stem van het water' van Bert Haanstra in première. In een fameuze scene zien we beelden van kinderen op zwemles. Dan dat ene schriele jongetje, dat zijn angst voor het water nauwelijks overwinnen kan. Maar ja, hij zal moeten. "En nou jij nog, hè", aldus de zweminstructeur. "Ik durf 't niet, durf niet", reageert het jochie fluisterend, tranen in de ogen. "Ja, toe dan! Vooruit maar, vooruit, niet opgeven", moedigt de instructeur licht dwingend aan.

Het is dat o zo Hollandse beeld dat zich opdringt bij het zien van de reactie van een aanzienlijk deel van de politieke en bestuurlijke elite op het recente referenduminitiatief. Formeel moet een en ander nog definitief worden bepaald, maar het moet raar lopen als met de bijna 450.000 'ongeschoonde' handtekeningen dat initiatief voor een referendum over het associatieverdrag van de EU met Oekraïne onvoldoende wordt ondersteund. Dat referendum gaat er komen.

De koudwatervrees voor het referendum zit in Nederland echter diep, en is vastgelegd in spelregels. Immers, na twee ronden bij het verzamelen van handtekeningen moet bij het referendum nogmaals een participatiedrempel worden gehaald. Slechts bij een opkomst van 30 procent wordt de uitslag geldig geacht. Een merkwaardige eis, vooral omdat die uitslag hoe dan ook een advies is en geen dwingend, bindend besluit. Anders dan her en der wordt beweerd of gesuggereerd, tast het referendum in zijn huidige vorm dan ook op geen enkele wijze de vertegenwoordigende democratie aan. Sterker nog, vanwege het in essentie vrijblijvende karakter van dat zogenoemde referendum kan zelfs worden betwist of die kwalificatie 'referendum' gepast is. Gekozen politici hebben en houden het laatste woord.

undefined

Drempel

Gaat de drempel van 30 procent gehaald worden? Dat is de vraag. Ten eerste is van belang hoe het onderwerp ervan wordt gepresenteerd en gepercipieerd. Gaat het om een bescheiden, primair in termen van handel te begrijpen EU-overeenkomst, met instemming van Nederland, met een land waarmee we verder niet te veel van doen hebben? Daarvan gaat weinig mobiliserende werking uit. Echter, als het een eerste stap betreft op weg naar EU-lidmaatschap van Oekraïne en met die kwestie van verbreding zaken van verdieping van het Europese integratieproces in het debat worden betrokken, dan ligt het anders. Voor een referendum in het teken van 'de' EU zal de opkomstdrempel worden gehaald. Waarbij het overigens van belang is dat de meest prominente aanjagers van het referendum hun voorname zaak recht doen en in optreden en stijl laten zien dat het een proces betreft dat inderdaad van gewicht is. Het referenduminstrument is te belangrijk maar ook, in Nederland, te fragiel om uitsluitend in handen van kwajongens te leggen. Een deel van het kiesgerechtigde publiek wil daar niet mee geassocieerd worden.

Met dat jongetje in de film van Haanstra loop het trouwens goed af. Hij vermant zich, zo klein en angstig als hij is. Waarop de commentaarstem meldt: "Bij dat moeilijke begin klinkt de stem van het water een beetje als de stem van een kwelgeest, maar we moeten erdoor. (...) Dan komt eens de dag dat we er louter voor ons lol in duiken." Toch benieuwd of het ooit zover komen zal, dat het referendum in Nederland breed gezien en gedragen zal zijn. Als een in potentie welkome aanvulling op en mogelijk nuttige correctie van de werking van de vertegenwoordigende democratie. Daar mogen een jochie met matrozenpet en een roze Cadillac niets aan afdoen.

undefined

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden