Toch maar een tasje erbij?

Verantwoord shoppen | Ondanks een vliegende start moest de verpakkingsvrije voedingswinkel bag&buy in Utrecht binnen een half jaar faillissement aanvragen. En dat terwijl initiatiefnemer Wim van Dijk droomde van een landelijke keten. Wat ging er mis?

De tijd leek er rijp voor: een duurzame supermarktketen à la Marqt of Ekoplaza, maar dan zonder vervuilende verpakkingen. Milieubelasting door de verpakkingsindustrie krijgt immers steeds meer aandacht. Zo verplichtte de Europese Unie alle lidstaten het gebruik van plastic tassen te verminderen, waarna er in Nederland op 1 januari 2016 een landelijk verbod inging. Daarover kopte de voorpagina van deze krant onlangs nog: 'Verbod op gratis tasje groot succes'. Het gebruik ervan bleek 'minstens te zijn gehalveerd'.

Al eerder kreeg het initiatief voor verpakkingsvrije supermarkt bag&buy in Utrecht veel steun. In 2014 verzamelde ondernemer Wim van Dijk (56) uit Lochem via crowdfunding 93.000 euro in plaats van de gevraagde 75.000. Zo'n achthonderdvijftig partijen doneerden. Van Dijk: "Ik heb zo'n beetje alle kranten gehaald, was te horen op diverse radiostations en ben zelfs op televisie geweest. We raakten echt een emotionele snaar." Op Facebook haalde bag&buy bijna tienduizend likes.

Niet vreemd misschien als je bedenkt dat er destijds in Nederland nog geen verpakkingsvrije winkels bestonden. "Bovendien had ik vanaf het begin grotere plannen", vertelt Van Dijk. "Ik wilde bag&buy echt uitbouwen tot een landelijke supermarktketen. Maar eerst moest ik natuurlijk nog wel winkel nummer één aan de praat krijgen."

Hoge huur

"Uit Utrecht was de meeste steun gekomen. Dus daar ging ik beginnen." De vraag was: hoe precies? Van Dijk: "Ik had nooit eerder een winkel geopend, dus ik kon niet terugvallen op ervaring." Terwijl zich allerlei vragen aandienden. "Hoeveel winkelruimte heb ik exact nodig? Hoe ziet mijn assortiment er precies uit? Wat is een acceptabele huur? Ik heb dat soort zaken natuurlijk wel bestudeerd, maar dat blijft allemaal tekentafelwerk."

Van Dijk dacht dat zijn supermarkt zou gedijen in een hippe, drukke straat. Het werd de Twijnstraat, Utrechts oudste winkelstraat. Dat betekende echter ook een hoge huur. Bovendien bleek het inrichten van bag&buy duurder dan verwacht. Van Dijk: "Het kwam erop neer dat ik de winkel nét van de grond kreeg, maar toen had ik ook bijna geen buffer meer." Dus moest bag&buy snel na de opening in september 2015 rendabel worden. "Gezien de reacties vooraf had ik daarin ook wel vertrouwen", zegt Van Dijk. "Mijn plan was om er dan zo snel mogelijk een kapitaalkrachtige partner bij te vinden."

Dat lukte echter niet, terwijl het publiek bag&buy maar mondjesmaat wist te vinden. Van Dijk: "Het hele concept was nieuw. Mensen moeten daaraan wennen. We maakten wel stapjes, maar hadden uiteindelijk gewoon meer klanten nodig. Aan enthousiasme uit Maastricht heb je dan niets." Natuurlijk, zegt de ondernemer, heeft hij inschattingsfouten gemaakt. "In het begin hadden we bijvoorbeeld te veel personeel rondlopen."

Uiteindelijk moest bag&buy al in februari 2016 faillissement aanvragen. "Ik geloof nog steeds dat een concept als bag&buy kan slagen", verzucht Van Dijk. "Als je maar financiering hebt voor een jaar of twee."

Toine Timmermans (50) uit Wageningen denkt dat bag&buy te groot was opgezet, met een winkeloppervlakte van honderdtwintig vierkante meter, een uitgebreid assortiment en een dure locatie. "Kleinere initiatieven voor selecte groepen duurzame gelijkgestemden slagen vaker", zegt de Programmamanager Duurzame Voedselketens aan Wageningen University. "Het probleem is uiteindelijk altijd opschalen. Dat vraagt immers een productpakket dat grotere groepen consumenten aanspreekt."

Timmermans tackelt overigens graag enkele wijdverbreide misverstanden rondom verpakkingen. "Mensen denken bijvoorbeeld vaak dat verpakkingen, die natuurlijk erg zichtbaar zijn, de kern van het probleem vormen. Terwijl de milieudruk ervan gemiddeld maar 10 procent is van die van de voedselproducten zelf." Vaak, zegt hij, is het zelfs milieuvriendelijker om producten juist wél in plastic te hullen. "Komkommers bijvoorbeeld kan je zonder verpakking vijf dagen bewaren. Met plastic eromheen is dat ruim het dubbele. Dat voorkomt veel voedselverspilling."

Bovendien moet je naar verpakkingsvrije winkels ook weer zelf potjes en bakjes meenemen. Timmermans: "Die moet je dan thuis weer afwassen, en dat levert ook weer milieudruk op." Al met al, denkt Timmermans, is verpakkingsvrij in veel gevallen niet duurzamer, of maakt het weinig uit. "Maar dat is allemaal nog nooit goed doorgerekend."

Inspiratiebron

Toch ziet Timmermans bestaansrecht voor verpakkingsvrije supermarkten, als inspiratiebronnen die het debat stimuleren. "Waar hebben we echt verpakkingen nodig en waar niet? Wat is het meest duurzame ontwerp, en welk materiaal kies je daarvoor? Wat is de rol van de industrie? Hoe kunnen we, kortom, de verpakkingsketen echt circulair maken?" Want een maatregel als het afschaffen van plastic zakjes gaat volgens Timmermans het verschil niet maken. "We moeten echt de hele voedselketen gaan verduurzamen."

De grote belangstelling voor een initiatief als bag&buy wijst volgens Timmermans op een verandering in denken. "Radicale verandering begint bij ondernemers als Van Dijk, met dromen en een visie. En van consumenten. Die bepalen uiteindelijk of het aanslaat."

Wim van Dijk wijst in dat kader naar de Verenigde Staten. "Daar is verpakkingsvrij al vaste prik in menig winkelketen. Neem Whole Food Market." Deze duurzame supermarkt heeft meer dan vierhonderd vestigingen en ruim negentigduizend werknemers. "En elke winkel heeft een complete afdeling verpakkingsvrij."

Op deze shop-in-shopoplossingen focust Van Dijk zich tegenwoordig ook weer, net als voordat hij bag&buy begon. Via zijn bedrijf Food Dispense verkoopt hij al jaren aan supermarkten en voedingswinkels in binnen- en buitenland speciale houders voor levensmiddelen. Daaruit kunnen klanten hoogstpersoonlijk de gewenste hoeveelheid muesli, noten of kruiden 'tappen'. Zo worden voorverpakte producten overbodig.

Tot nog toe levert Van Dijk zijn houders echter steeds aan individuele winkels - een voedingswinkel in Berlijn, een Jumbovestiging in Veghel, een supermarkt in Saudi-Arabië. Hij hoopt op een grote supermarktketen die, à la Whole Food Market, in al zijn vestigingen ruimte maakt voor verpakkingsvrije afdelingen. Van Dijk: "Het wachten is op een directie met genoeg lef om die stap te nemen."

Verpakkingsvrije winkels in Nederland

Verpakkingsvrije voedingswinkels in Nederland zijn momenteel Opgeweckt Noord (Groningen) en GoodsOnly (Zutphen), beiden geopend in 2015. Verpakkingsarme voedingswinkels zijn onder meer De Graanschuur (Amersfoort) en Eten zonder Streken (Eindhoven).

Ook onze buurlanden kennen inmiddels verpakkingsvrije winkels, zoals bijvoorbeeld Robuust (Antwerpen) en Original Unverpackt (Berlijn).

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden